Uyku Yoksulluğu ve Sahte Anılar: Beynimiz Uykusuzken Hikaye mi Uyduruyor?

Bir gece de geç uyuyayım ya da hiç uyumayayım bir günden ne olacak ki dediniz mi? Eğer cevabınız evet ise bu yazı tam da size göre.

Bir gece dizi izlerken karnınız guruldadığında ben akşam yemeği yemiş miydim diye düşünüp akşam yapmış olduğunuz davranışları zihniniz de canlandırıp akşam yemek yiyip yemediğinizi dedektif gibi bulmaya çalışıp sonunda yememiştim deyip emin olduğunuz fakat aslında o akşam yemek yemiştiniz ya da arkadaşınızla derin bir sohbete dalıp sabaha kadar konuştuğunuz zamanı hatırlayın o sohbette eski günlerden bahsettiğiniz zamanda siz bir olayın detayından bahsederken arkadaşınız hayır öyle olmamıştı der ama siz ısrarla hayır eminim böyle olmuştu olay dersiniz ama arkadaşınız da ısrarla hayır olmadı der aslında yanlış olayı hatırlayan sizsinizdir işte bu olayların hepsi ve daha fazlası beyniniz uykusuz olduğu için gerçekleşir. Beyniniz uykusuz olduğu için boşlukları doldurmak için olmayan bir anı üretti peki sizce bunun sebebi nelerden kaynaklanıyor beraber inceleyelim.

Sirkadiyen Ritim ve Beynin Veri İşleme Kapasitesi

Her gün düzenli uyuyorum bir günde geç uyuyayım ya da hiç uyumayayım ne olacak ki altı üstü bir gece diye düşünüyoruz ama işler hiç de öyle değil. Vücudumuzun Sirkadiyen Ritim dediğimiz biyolojik bir dengemiz vardır. Bu dengemiz gündüzleri uyanık olmak ve geceleri uyumak üzerine kuruludur sistemimiz bu denge üzerinden işler uykumuzdaki azalma veya artma bu dengemizin bozulmasına sebep olabilmektedir hatta Türkiye’den Almanya’ya gitseniz bile aradaki zaman farkı az bile olsa bu dengenin bozulmasına neden olabilir. Bizim bir gece dediğimiz uyku bile dengemizin bozulması için yeterlidir. Bu Bir günlük uykusuzluk bile vücudumuz da ki biyolojik dengemizin bozulmasına, günümüzün veriminde azalma, beynimizin bilgileri öğrenme ve işleme kapasitesinde azalmaya hatta beynimizin yanlış bilgi üretmesine bile neden olabilmektedir. Bu yanlış bilgi üretmeye literatür de “Konfabulasyon”(anı uydurma) denilir (Berrios, 1998).

Konfabulasyon: Hafızadaki Boşlukları Doldurma Sanatı

Konfabulasyon (anı uydurma): kişinin kendisi veya dünya hakkında uydurulmuş, çarpıtılmış veya yanlış yorumlanmış anıların üretilmesinden oluşan bir hafıza hatasıdır (Berrios, 1998). Kişi ürettiği bu anıyı kesin yaşanmış olarak sayar. Konfabulasyonun (anı uydurma) beyinle ilgili birçok nedeni vardır. Bunlardan biri ise uykusuzluktur. Çünkü uyku gün içinde edinilen bilgilerin kodlanıp kalıcı hafızaya aktarıldığı süreçtir. Uykusuz kalındığında ise bu bilgiler tam olarak kalıcı hafızaya aktarılamaz ve de hafızada boşluklar oluşmasına sebep olur.

Beynimiz ise bu boşlukları alışkanlıklarımızla doldurup anı üretir. Yani uykusuz kaldığımızda beynimiz adeta bir senarist gibi davranıp anılar üretir. Hatırlamadan sorumlu olan beynimizin bölgesi olan Hipokampüs uykusuzluğun getirdiği boşlukları en iyi bildiği hikayelerle doldurur. Örneğin; her sabah okula gitmek için otobüs kullanıyorsanız bir sabah uykusuzsanız ve otobüs yerine farklı bir vasıta kullandığınızda, birisi size gelip bugün okula ne ile geldin diye sorulduğunda otobüs dersiniz fakat okula otobüsle gelmemenize rağmen otobüsle geldiğinize emin olursunuz. Hatta arkadaşınız size hayır birlikte arabayla geldik dese bile hayır otobüsle geldim diye emin olmaya devam edersiniz. Yani beynimiz sahte bir anı üretti.

Bilimsel Araştırmalar ve Sahte Anı Oranları

Yapılan birçok araştırmada bu durumu desteklemektedir. Araştırmalar, 24 saat veya daha uzun süreli uykusuzluğun ardından insanların: yanlış bilgilendirmeye daha açık hale geldiğini, yaşanmamış olayları hatırlama oranlarının %25-40 civarında arttığını göstermektedir. Kaliforniya üniversitesindeki bir başka araştırmada uykusuz kişilerin tam bir gece uyuyanlara göre yanlış detayları hatırlama olasıklarının yüksek olduğu sonucuna varılmıştır (Frenda ve ark.,2014). Yani uykusuzken beynimiz boşlukları Konfabulasyonun (anı uydurma) dolduruyor bu sebeple uykusuzken kendi beyninize bile güvenemeyebiliriz.

Bu durum bazılarınıza korkutucu gelebilir ama pozitif bir yönden bakarsak bazı insanlar boşluklar ve belirsizlikler rahatsız edici bir durum olabilir. Eğer beynimiz Konfabulasyonun (anı uydurma) yaratmasaydı belli bir süre ne olmuştu diye düşünmeye başlarız bu yönden bakarsak pozitiflikte var diyebiliriz. En başa gelirsek bilimsel araştırmalara göre evet beynimiz uykusuzken hikâye uyduruyor diyebiliriz. Yani beyin hatırlamıyorum demek yerine alışkanlıklarımız, eski görüntüler anılar veya sözleri kullanır. Bir günlük uykunun bile bizim için değeri büyük.

Kaynaklar

Berrios G E (1998) Konfabulasyonlar: Kavramsal Bir Tarih. Nörobilimler Tarihi Dergisi. 7: 225-241. https://doi.org/10.1177/0956797614534694