Sirkadyen Ritim Bozuklukları (CRSWD) insanın uyku-uyanıklık döngüsünün bozulduğu durumları tarif eden bir çatı kavramdır. Uyku Bozukluklarının bir alt grubudur. Bu grup bozukluklarda biyoloji + psikoloji etkisi görülür. Sirkadyen bozukluk ya biyolojik başlar psikolojiyi bozar ya psikolojik başlar biyolojiyi bozar. Psikolojik tetikleyiciler olarak depresyon, stres ve kaygı, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), davranışsal bozukluklar gibi faktörler gösterilebilir. Bu ve benzeri psikolojik faktörler doğrudan biyolojik saati manipüle eder. En genel sonucu biyolojik saatin dış dünyanın talepleri ile uyumsuzluğudur. Bu uyumsuzluk en belirgin olarak uyku-uyanıklık döngüsünde ortaya çıkar fakat etkilediği başka alanlarda vardır (örneğin; metabolizma, hormon salınımı). Uyku zamanının bozulması semptomunun görüldüğü en temel 2 tür şunlardır denilebilir;
1-Gecikmiş Uyku Fazı Bozukluğu (Delayed Sleep Phase Syndrome-Dsps)
Uykuya dalma zamanının ve zamanında uyanmanın, kişinin biyolojik saatinin kalıcı olarak daha geç ayarlanması sonucu normalden en az 2 saat gecikmesidir. Uykunun süresi ve kalitesi normal olabilir ancak uykuya başlama zamanı kronik olarak geçtir. Ergenler ve gençler arasında daha sık görülür bunun nedeni vücudun doğal sirkadyen ritminin ergenlik döneminde değişmesidir. Bu durumdaki kişinin uyku isteği geç gelir ve psikolojisini etkileyen bir çatışma yaşanabilir. Toplumsal beklenti ve sorumluluklar (okul-iş vb.) erken bir zamanı işaret ederken (örneğin 6-8 arası uyanma) biyolojik saat geç bir zamanı işaret eder (örneğin 10-13 arası uyanma). Bu aradaki uyumsuzluk kişinin günü yaşamak ve geride kalmamak için uykusuz kalma pahasına kendini erken uyanmaya zorlamasına neden olabilir. Kişi kendini erken uyumaya da zorlayabilir fakat uykuya dalamaz. Bu bozukluk kişinin işlevselliğini etkilediği gibi bilişsel yönünü de etkileyebilir. Kişinin gün içinde uykusuzluğu yaşamaya devam edip performans düşüklüğü yaşaması muhtemeldir. Biyolojik saatin toplumsal uyku beklentisine uymuyor olması kişinin atfına göre hassaslaşıp duyarlılaşabilir ya da normalleşip tolere edilebilir. Kişinin yaşadığı hayatın pratiklerine göre müdahale seçilir. Genellikle kişinin biyolojik saati toplumsal saate yaklaştırılmaya çalışılır fakat kişinin hayatını biyolojik saate göre kurgulamakta bir seçenektir. Örneğin daha geç başlayan ya da daha esnek çalışma saatlerine sahip bir işte çalışmak, gün içindeki aktiviteleri öğlenden sonraya göre planlamak, ikinci öğretim olarak okumak vb. En sık uygulanan müdahaleler ışık terapisi, melatonin takviyesi, uyku programları oluşturmak ve uyku hijyenini arttırma çalışmalarıdır.
2-İlerlemiş Uyku Fazı Bozukluğu (Advanced Sleep Phase Syndrome-Asps)
Uykuya dalma zamanı ve zamanında uyanmanın, kişinin biyolojik saatinin kalıcı olarak daha erken ayarlanması sonucu normalden en az 2 saat öne kaymasıdır. Uyku süresi ve kalitesi normaldir ancak uykuya başlama zamanı kronik olarak erkendir. Orta yaş ve ileri yaş bireyler arasında daha sık görülür. Geç saatlere kadar uyanık kalmak zordur çünkü uykululuk hali erken gelir. Bu durumdaki kişinin yaşadığı çatışma, sosyal etkinlikler ve akşam aktiviteleri geç bir zamanı işaret ederken (örneğin 19-23 arası) biyolojik saatin erken bir zamanı işaret etmesidir (örneğin 18-20 arası). Bu uyumsuzluk kişinin sosyalleşmekten mahrum kalmasına, yaşam kalitesinin düşmesine, uykuya direnememesine erken yorulmasına neden olabilir. Bu kişiler normal olarak kabul edilen zamandan çok daha erken uyanırlar (örneğin 3-5) ve tekrar uykuya dalamazlar çünkü biyolojik saatleri güçlü uyarı sinyalleri üretir. Kişi uyanmaya biyolojik olarak hazırdır ama psikolojik olarak değildir. Kişinin yaşadığı hayat pratiğine göre yine biyolojik saat toplumsal saate doğru yaklaştırılmaya çalışılır fakat tersi de uygulanabilir. Örneğin bireysel ihtiyaçların erkenden giderilmesi (temizlik, spor, kahvaltı vb.), saat farkının geçerli olduğu işlerde çalışma ya da etkinlikleri takip etme, gün içindeki işleri öğlenden önceye göre planlamak. En sık uygulanan müdahaleler ışık terapisi, melatonin takviyesi, sabah ışığını engelleme, beslenme alışkanlığını düzenleme ve kronoterapi çalışmalarıdır.
Sirkadyen Ritim Bozukluklarının Diğer Türleri
Düzensiz Uyku-Uyanıklık Bozukluğu (ISWRD): Belirli bir uyku dönemi görülmez, uyku gün içine dağılmış yani parçalanmış haldedir. Toplam uyku süresi normal olabilir ama dağılımı bozulmuştur. Gün içinde birden fazla kısa uyku gözlemlenir, gece uzun bir uyku dönemi oluşmaz sık uyanma gözlenir. Çevresel ve davranışsal müdahaleler uygulanır.
Vardiyalı Çalışma Uyku Bozukluğu (SWSD): Biyolojik saatin zorunlu çalışma saatleriyle çatıştığı bozukluk türüdür. Uyumanın biyolojik olarak yanlış zamana zorlanması, çevresel zorlamaya bağlı sirkadyen çatışmasıdır. Biyolojik saat haftada birkaç kez gece çalışan geri kalan günler gündüze dönen yapıya tam adapte olamaz. Toplam uyku süresi kronik olarak azalır. İş kazaları, trafik kazaları gibi problemler doğurur.
Jet Lag Sendromu: Zaman dilimleri arasında hızlı geçiş yaşanması biyolojik saatin geçici olarak şaşırmasına sebep olur. Genelde kişinin mekan değişimine bağlı uyuduğu ve uyandığı saatin değişmeye başlamasıdır. Doğası gereği geçicidir, sadece biyolojik saat yeni zaman dilimine henüz uyum sağlayamamıştır.
24 Saatlik Olmayan Uyku-Uyanıklık Bozukluğu (N24SWD): Biyolojik saatin 24 saate göre kendisini senkronize etmemesidir. Biyolojik saat her gün biraz ileri kayar ve uyku-uyanıklık döngüsü sürekli dolaşır. Bu yüzden kişiler bazen çok iyi uyur bazen tamamen uykusuz kalır. Belirtiler sürekli değil periyodiktir, kişinin döngüsünün o gün nerede olduğuna göre değişir.
Tedavi ve Tanı Yerleri: Klinikler, Uyku poliklinikleri, Uyku laboratuvarları ve ev ortamı olarak gösterilebilir.
Kaynakça
Türk Uyku Tıbbı Dergisi -> https://jtsm.org https://emedicine.medscape.com/article/1188944-overview?form=fpf https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/14295-delayed-sleep-phase-syndrome-dsps https://web.archive.org/web/20081217005647/http://www.chronobiology.ch/chronobiology.data/Dokumente/PDF/PDF_Chrono_Psychiatry/Okawa_07.pdf Stanford Medicine -> https://stanfordhealthcare.org/medical-conditions/sleep/advanced-sleep-phase-syndrome.html https://sleepeducation.org/sleep-disorders/advanced-sleep-wake-phase/ DSM-5 TR (APA-2022)
