(OVERVİEW EFFECT)
İnsanoğlu, tarih boyunca gökyüzüne duyduğu ilgi ve uçma isteği doğrultusunda havacılık alanında önemli gelişmeler kaydetmiştir. Ancak insan fizyolojisi uçuş koşullarına doğal olarak uyum sağlayacak şekilde gelişmediğinden, uçuş sırasında birçok fizyolojik ve psikolojik zorluk ortaya çıkabilmektedir. Bu zorlukları anlamak ve yönetmek amacıyla havacılık ve uzay psikolojisi alanı ortaya çıkmıştır (Çetingüç, 2021). Bu alanla ilgili ilk çalışmaları I. Dünya Savaşı öncesinde İtalya yapmaya başlamıştır. Daha sonrasında sırasıyla Almanya, ABD, Fransa ve İngiltere bu alanla ilgili çalışmalara başlamıştır. Havacılık psikolojisinin gelişmesiyle birlikte pilotların dikkat, karar verme, duygusal denge ve stresle başa çıkma gibi psikolojik özelliklerinin de uçuş sırasında çok önemli bir faktör olduğu ortaya konulmuştur. Bu nedenle pilot seçimlerinde psikolojik testler uygulanmaya başlanmıştır (Birsel, 2022). Türkiye’de ise bu alanla ilgili çalışmalar ilk olarak nöropsikiyatri uzmanları tarafından yürütülmüştür. İlerleyen yıllarda havacılık psikolojisi alanında eğitim almış uçuş psikologlarının alana dahil olmasıyla birlikte bu alandaki çalışmalar artmıştır (Ata, 2021).
Başlangıçta daha çok uçuş ve pilotlara odaklanan bu alan, insanlı uzay çalışmalarının başlamasıyla birlikte kapsamını genişletmiş; astronotların uzay ortamındaki psikolojik süreçlerini de incelemeye başlamıştır (Smith, 2022). Bu yazıda bu süreçlerden biri olan overview effect (genel bakış etkisi) ele alınacaktır.
OVERVİEW EFFECT (GENEL BAKIŞ ETKİSİ)
Kavram, ilk kez 1987 yılında Frank White tarafından yayımlanan The Overview Effect: Space Exploration and Human Evolution adlı eserinde ortaya konmuştur (Grimm, 2025). Overview effect dünyanın uzaydan gözlemlenmesi sonucunda ortaya çıkar. Bu etki bireyde hayranlık, benlik aşımı, farkındalık gibi birçok duyguyu ortaya çıkartır (van Limpt-Broers vd., 2024). Araştırmalar, bu deneyimin bireyin Dünya’yı daha kırılgan ve bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmesine olanak sağladığını, bunun da çevreyi koruma sorumluluğunu ve çevre yanlısı tutumları güçlendirebildiğini göstermektedir (Voski, 2020). NASA’nın paylaştığı astronot deneyimlerinde genel bakış etkisinin daha çok olumlu yönleri tarafından ele alınmaktadır. Bu deneyimin bireylerde çevresel farkındalığı artırdığı, insanlığa yönelik birlik duygusunu güçlendirdiği ve Dünya’nın korunmasına ilişkin sorumluluk hissini desteklediği ifade edilmektedir (Grimm, 2025).
KAYNAKÇA
Ata, N. (2021). Türkiye’de Havacılık Psikiyatrisi ve Psikolojisi. Lokman Hekim Dergisi, 11(1), 160-172. https://doi.org/10.31020/mutftd.794640
Birsel, M. (2022). Havacılık psikolojisi: Kapsamı ve havacılık psikologlarının sorumlulukları. Havacılık psikolojisi: Kavramlar, araştırmalar, uygulamalar (ss. 1–33). İstanbul Üniversitesi Yayınevi. https://doi.org/10.26650/B/SS32.2022.04.01
Çetingüç, M. (2021). Bin Bir Öykü ile HAVACILIK ve UZAY PSİKOLOJİSİ. Nobel akademik yayıncılık.
Grimm, L. E. (2025, November 23). The overview effect: 25 years of astronaut perspectives in low Earth orbit. NASA. https://www.nasa.gov/
Smith, L. M. (2022). The psychology and mental health of the spaceflight environment: A scoping review. Acta Astronautica, 201, 496–512. https://doi.org/10.1016/j.actaastro.2022.09.054
Van Limpt-Broers, H. A. T., Postma, M., van Weelden, E., Pratesi, S., & Louwerse, M. M. (2024). Neurophysiological evidence for the overview effect: A virtual reality journey into space. Virtual Reality, 28, 140. https://doi.org/10.1007/s10055-024-01035-7
Voski, A. (2020). The ecological significance of the overview effect: Environmental attitudes and behaviours in astronauts. Journal of Environmental Psychology, 70, 101454. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2020.101454
Kaynakça
- Ata, N. (2021). Türkiye’de Havacılık Psikiyatrisi ve Psikolojisi. Lokman Hekim Dergisi, 11(1), 160-172. https://doi.org/10.31020/mutftd.794640
- Birsel, M. (2022). Havacılık psikolojisi: Kapsamı ve havacılık psikologlarının sorumlulukları. Havacılık psikolojisi: Kavramlar, araştırmalar, uygulamalar (ss. 1–33). İstanbul Üniversitesi Yayınevi. https://doi.org/10.26650/B/SS32.2022.04.01
- Çetingüç, M. (2021)Bin Bir Öykü ile HAVACILIK ve UZAY PSİKOLOJİSİ. Nobel akademik yayıncılık.
- Grimm, L. E. (2025, November 23). The overview effect: 25 years of astronaut perspectives in low Earth orbit. NASA. https://www.nasa.gov/
- Smith, L. M. (2022). The psychology and mental health of the spaceflight environment: A scoping review. Acta Astronautica, 201, 496–512. https://doi.org/10.1016/j.actaastro.2022.09.054
- Van Limpt-Broers, H. A. T., Postma, M., van Weelden, E., Pratesi, S., & Louwerse, M. M. (2024). Neurophysiological evidence for the overview effect: A virtual reality journey into space. Virtual Reality, 28, 140. https://doi.org/10.1007/s10055-024-01035-7
- Voski, A. (2020). The ecological significance of the overview effect: Environmental attitudes and behaviours in astronauts. Journal of Environmental Psychology, 70, 101454. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2020.101454
