İnsan Neden Kendi Mutluluğunu Zehirler? Aldatmanın Psikolojik Dinamikleri
İnsan Neden Kendi Mutluluğunu Zehirler? Aldatmanın Psikolojik Dinamikleri
İnsan bazen sahip olmak için uzun yıllar emek verdiği bir mutluluğu, kendi seçimleriyle tehlikeye atabilir. Sevildiği, değer gördüğü ve güven duyduğu bir ilişkinin içinde olmasına rağmen, bir gün bu ilişkinin temelini sarsacak bir davranışta bulunabilir. Peki, insan neden kendi elleriyle kurduğu bir güzelliğe zarar verir? Aldatmanın ardında yalnızca ilişkide yaşanan sorunlar mı vardır, yoksa kişinin kendi iç dünyasında çözemediği çatışmalar da bu süreçte rol oynayabilir mi?
Bu sorular, aldatmayı yalnızca bir sadakat ihlali olarak değil, insanın kendisiyle, ihtiyaçlarıyla ve seçimleriyle kurduğu ilişki üzerinden de düşünmemizi sağlar.
Kendini korumak isterken kendine zarar vermek
Doğada bazı bitkiler, kendilerini otçullara karşı korumak amacıyla acı kimyasal bileşikler üretir. Salatalık ve kabak gibi bitkilerde bulunan kukurbitasinler de bu savunma mekanizmasının örneklerindendir. Bu maddeler, belirli koşullarda meyvenin aşırı acılaşmasına ve tüketildiğinde zararlı olmasına neden olabilir.
İnsan psikolojisiyle bitkilerin biyolojik savunma mekanizmaları aynı değildir. Ancak bu durum, üzerinde düşünmeye değer bir metafor sunar: Bazen insan, kendisini korumak ya da kısa süreliğine iyi hissetmek için geliştirdiği davranışlarla, zaman içinde kendi huzuruna ve ilişkilerine zarar verebilir.
Örneğin, geçmişte incinmiş bir kişi yeniden incinmemek için duygularını saklayabilir. Reddedilmekten korkan biri, sürekli onay arayabilir. Değersizlik duygusuyla mücadele eden bir başkası ise başkalarının ilgisini kendisini değerli hissetmenin bir yolu olarak kullanabilir. Bu davranışlar başlangıçta kişiye bir tür rahatlama sağlayabilir; ancak zamanla yakın ilişkiler kurmasını zorlaştırabilir.
İlişkilerde aldatma da bazı durumlarda benzer bir çelişki üzerinden ele alınabilir. Kişi, kısa vadede heyecan, onaylanma, arzu edilme veya özgürlük hissi yaşarken uzun vadede kendisi için değerli olan ilişkiyi, güveni ve geleceğini riske atabilir.
Buradaki temel soru şudur: İnsan, bir anlık ihtiyacını karşılarken uzun vadede kaybetmek istemediği şeyleri neden gözden çıkarabilir?
İyi giden bir ilişki neden tehlikeye atılır?
Aldatma söz konusu olduğunda sıkça sorulan sorulardan biri şudur: “Madem evliliği iyiydi, neden aldattı?”
Bu sorunun tek bir yanıtı yoktur. Her aldatma aynı psikolojik süreçlerden kaynaklanmaz. İlişkideki sorunlar, duygusal uzaklık, cinsel uyumsuzluk veya karşılanmamış ihtiyaçlar bazı durumlarda etkili olabilir. Ancak kimi zaman dışarıdan iyi görünen, hatta kişinin kendisini sevildiği ve güvende hissettiği bir ilişkide de aldatma yaşanabilir.
Böyle durumlarda kişinin kendi iç dünyasına bakmak önem kazanır.
Bazı insanlar için başkasının ilgisini görmek, kendilik değerini doğrulamanın bir yoluna dönüşebilir. Partneri tarafından seviliyor olmak, kişinin kendi değerine ilişkin kuşkularını bütünüyle ortadan kaldırmayabilir. Başka birinin kendisini arzulaması, geçici bir güç, beğenilme veya yeterlilik hissi sağlayabilir.
Bazı kişilerde ise yenilik ve heyecan arayışı, dürtüleri düzenlemekte güçlük, yakınlıktan kaçınma veya bağlılıkla ilgili çatışmalar etkili olabilir. Kimi zaman kişi, sahip olduğu ilişkinin sunduğu güveni isterken aynı zamanda bu güvenin getirdiği sorumluluklardan uzaklaşmak da isteyebilir.
Bununla birlikte, bu olasılıklar her aldatan kişide bulunduğu varsayılan özellikler değildir. Aldatmayı yalnızca çocukluk yaşantılarıyla, bağlanma biçimleriyle veya karşılanmamış ihtiyaçlarla açıklamak, davranışın karmaşıklığını gözden kaçırabilir.
Bir davranışın psikolojik nedenlerini anlamak, o davranışı kaçınılmaz ya da haklı kılmaz. İnsan, içsel çatışmalarını anlamayı ve bunlarla daha sağlıklı biçimde baş etmeyi öğrenebilir; ancak ilişkisindeki sadakat sınırlarını ihlal etme konusunda yaptığı seçimlerin sorumluluğunu da üstlenmelidir.
Kısa süreli kazanç, uzun vadeli kayıp
İnsan davranışları her zaman uzun vadeli iyilik hâlini gözeterek şekillenmez. Bazen anlık haz, heyecan, rahatlama veya onaylanma ihtiyacı, gelecekte ortaya çıkabilecek sonuçların önüne geçebilir.
Aldatma da bazı durumlarda böyle bir kısa vadeli kazanç ve uzun vadeli kayıp çelişkisi yaratabilir. Kişi o an yaşadığı deneyime odaklanırken partnerinin güvenini kaybetme, evliliğinin zarar görmesi, ailesinin değişime uğraması veya kendi değerleriyle davranışları arasında bir çatışma yaşama ihtimalini yeterince hesaba katmayabilir.
Bununla birlikte, her aldatma dürtüsel bir karar değildir. Bazı durumlarda davranış bilinçli biçimde sürdürülür, gizlenir ve tekrarlanır. Dolayısıyla aldatmayı yalnızca anlık bir zayıflık olarak değerlendirmek de doğru olmaz.
Önemli olan, kişinin davranışının kendisi ve başkaları üzerindeki etkisini görebilmesidir. Çünkü insanın kendi hayatına verdiği zararı fark etmesi, değişim için bir başlangıç oluşturabilir; fakat bu farkındalık tek başına yeterli değildir. Gerçek değişim, davranışların sorumluluğunu üstlenmek ve seçimleri zaman içinde değiştirmekle mümkündür.
Aldatmanın ardından insan kendisiyle nasıl yüzleşir?
Aldatma, yalnızca iki kişi arasındaki güveni sarsmaz. Bazı durumlarda aldatan kişi de kendi değerleriyle davranışları arasındaki çelişkiyle yüzleşmek zorunda kalabilir. Kendini dürüst, sadık ve sorumluluk sahibi biri olarak tanımlayan bir insanın bu değerlerle çelişen bir davranışta bulunması, içsel bir çatışma yaratabilir.
Bu çatışma bazen kişinin davranışını küçümsemesine, gerekçelendirmesine veya sorumluluğu partnerine yöneltmesine neden olabilir. “Zaten aramız iyi değildi”, “Kendimi yeniden canlı hissetmek istedim” ya da “Bunun böyle sonuçlanacağını düşünmedim” gibi açıklamalar, yaşanan süreci anlamaya yardımcı olabilecek noktalar içerse de davranışın sorumluluğunu tek başına ortadan kaldırmaz.
İlişkide sorunlar varsa bunları konuşmak, yardım almak, sınırları yeniden değerlendirmek veya ilişkiyi sürdürüp sürdürmeme konusunda karar vermek mümkündür. Ancak ilişkide yaşanan güçlükler, aldatmayı zorunlu kılmaz.
Bu nedenle kişinin kendisine sorabileceği önemli sorulardan biri şudur: “Bu davranışla ne elde etmeye çalıştım ve bunun karşılığında neyi riske attım?”
Bunun yanında şu sorular da anlamlıdır:
* Kendimi değerli hissetmek için neden başkasının onayına ihtiyaç duydum? * İlişkimde yaşadığım bir güçlüğü neden doğrudan ele almak yerine başka bir yola yöneldim? * Kısa vadeli bir ihtiyacım uğruna hangi değerlerimden uzaklaştım? * Benzer bir durumla yeniden karşılaştığımda farklı bir seçim yapabilmek için neyi değiştirmeliyim?
Bu soruların amacı davranışın arkasındaki süreçleri anlamasına ve sorumluluk almasına yardımcı olmaktır.
İyileşmek, kendini anlamakla başlar
Kişinin kendisini anlaması, geçmiş yaşantılarını, ihtiyaçlarını ve tekrar eden davranış örüntülerini fark etmesi açısından önemlidir. Ancak kendini anlamak, her davranışı kabul etmek anlamına gelmez. Aksine, kişinin kendi seçimlerini daha gerçekçi biçimde değerlendirebilmesine ve gerektiğinde değiştirebilmesine yardımcı olur.
Aldatma sonrasında ilişkinin devam etmesi de sona ermesi de mümkündür. İlişkinin onarılması tercih edildiğinde dürüstlük, tutarlılık, sorumluluk alma ve zarar gören partnerin sınırlarına saygı gösterme temel önem taşır. Güvenin yeniden oluşması zaman alabilir ve bunun sorumluluğu aldatılan kişinin omuzlarına bırakılamaz.
Bireysel psikolojik danışmanlık, kişinin kendi davranışlarını ve içsel çatışmalarını anlamasına yardımcı olabilir. Çift danışmanlığı ise her iki tarafın da isteği ve uygun koşullar bulunduğunda, yaşananların ilişki üzerindeki etkilerini ele almak için bir alan sunabilir. Ancak hiçbir psikolojik açıklama, incinen kişinin ilişkiyi sürdürmek zorunda olduğu anlamına gelmez.
Sonuç: Bazen değiştirmemiz gereken, kendimizi koruma biçimimizdir
İnsan bazen bir şeyi kaybetmek istemediğini söylerken, davranışlarıyla onu kaybetme ihtimalini artırabilir. Bazen değer verdiği bir ilişkiyi korumak isterken kendi ihtiyaçlarıyla yüzleşmekten kaçınabilir; bazen de kısa süreli bir tatmin uğruna uzun vadeli huzurunu tehlikeye atabilir.
Burada mesele, insanın kendisini kötü biri olarak görmesi değildir. Mesele, kendi davranışlarının sonuçlarını görebilmesi ve değiştirebileceği noktaların sorumluluğunu üstlenmesidir.
Çünkü insan yalnızca başkalarının kendisine nasıl davrandığıyla değil, kendi seçimleriyle de yaşamını şekillendirir.
Belki de asıl farkındalık, şu soruyu kendimize sorabildiğimizde başlar: Beni iyi hissettirdiğini düşündüğüm şey, gerçekten bana iyi geliyor mu?
Tıpkı geçmişte işe yarayan bir savunmanın bugün işlevini yitirebilmesi gibi, bir zamanlar rahatlama sağlayan bazı seçimler de zamanla huzurumuzu, ilişkilerimizi ve kendimizle kurduğumuz bağı zedeleyebilir.
İyileşmek, kendimizden vazgeçmek değil; kendimize zarar veren örüntüleri fark ederek daha sağlıklı seçimler yapmayı öğrenmektir.
Bazen insanın koruması gereken en önemli şey, yalnızca sahip olduğu ilişki değil, o ilişki içinde olmak istediği insanla kendi davranışları arasındaki tutarlılıktır.
