Rasyonalizasyon Nedir? Psikolojide Savunma Mekanizması
Rasyonalizasyon, kişinin davranışlarının, duygularının ya da kararlarının gerçek nedenini kabullenmek yerine, daha makul ve kabul edilebilir görünen bir gerekçeyle açıklamasıdır. Bu süreç çoğu zaman bilinçdışı işler ve kişinin benlik saygısını korumasına yardımcı olur; ancak uzun vadede dürüst öz-farkındalığı zorlaştırabilir.
Rasyonalizasyon ne demek?
Rasyonalizasyon, psikolojide bir savunma mekanizması olarak ele alınır. Kişi, kendisi için zor, utandırıcı ya da tehdit edici olabilecek bir davranışı; daha mantıklı, daha temiz ya da sosyal olarak daha kabul edilebilir bir açıklamayla anlatır. Örneğin bir sınavda başarısız olan kişi, “Zaten o dersin önemi yoktu” diyerek hayal kırıklığını hafifletmeye çalışabilir.
Bu mekanizma ilk olarak psikanalitik gelenekte savunma mekanizmaları çerçevesinde düşünülmüştür. Klasik literatürde rasyonalizasyon, bireyin benlik saygısını korumak için gerçek nedenleri yeniden çerçevelemesi olarak anlatılır. Burada önemli nokta şudur: Rasyonalizasyon çoğu zaman açık bir aldatmaca değildir; kişi gerçekten de kendi açıklamasına inanabilir.
Günlük hayattan örnekler
Rasyonalizasyon gündelik yaşamda sandığımızdan daha sık görünür. Bir kişi yeni bir işe başvurmadığında, “Aslında o iş bana göre değildi” diyebilir; oysa asıl neden reddedilme korkusu olabilir. Benzer şekilde, bir alışverişten sonra “İhtiyacım vardı” demek, dürtüsel davranışı daha makul hale getirmenin bir yolu olabilir.
İlişkilerde de bu mekanizma sık çalışır. Bir arkadaşlıkta kırıcı davranan biri, “Ben sadece açık sözlüyüm” diyerek incitici tavrını savunabilir. Ya da birinin birinden uzaklaşması, “Zaten onunla ortak noktamız yoktu” diye açıklanabilir. Bu tür cümleler her zaman kötü niyet göstermez; çoğu zaman kişi, duygusal rahatsızlığı azaltmaya çalışıyordur.
Rasyonalizasyonun bir başka yaygın örneği, başarı ve başarısızlık durumlarında görülür. İnsanlar bazen başarıyı yalnızca kendi yeteneklerine bağlarken, başarısızlığı dış koşullarla açıklar. Bu da benliği koruyan bir anlatı oluşturur. Kişi için “Ben yapamadım” demek yerine “Zaten şartlar uygun değildi” demek daha kolay olabilir.
Neden olur?
Rasyonalizasyonun temelinde çoğu zaman özsaygıyı koruma isteği vardır. İnsan zihni, kendisi hakkında tutarlı ve olumlu bir hikâye kurmaya eğilimlidir. Eğer davranışımız, değerlerimizle ya da ideallerimizle çatışıyorsa, bu çatışma huzursuzluk yaratır. Rasyonalizasyon, işte bu huzursuzluğu azaltan bir bilişsel düzenleme biçimi gibi çalışır.
Bir diğer neden, bilişsel uyumsuzluk benzeri gerilimlerdir. Kişi “Ben iyi ve mantıklı biriyim” diye düşünürken, dürtüsel ya da pişmanlık yaratan bir davranış sergileyebilir. Bu durumda zihnin bir kısmı, “Aslında bu davranışın geçerli bir nedeni vardı” diyerek iç gerilimi yumuşatır. Böylece kişi, kendisiyle ilgili olumsuz duygularla daha az yüzleşir.
Toplumsal baskı da önemli bir etkendir. İnsanlar çoğu zaman sadece kendi gözlerinde değil, başkalarının gözünde de tutarlı görünmek ister. Hata yapmış olmak, reddedilmiş olmak ya da duygusal olarak kırılgan görünmek zor gelebilir. Rasyonalizasyon, bu kırılganlığı görünmez kılan bir dil üretebilir.
Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?
Rasyonalizasyonu fark etmenin en iyi yollarından biri, açıklamanın ardında başka bir duygu olup olmadığını sormaktır. Kendinize şu sorular yardımcı olabilir: “Bu gerekçe gerçekten ana neden mi?”, “Bunu söylerken hangi duygudan kaçıyorum?”, “Aynı durumda yakın bir arkadaşım olsa ona ne derdim?” Bu tür sorular, otomatik savunmayı biraz yavaşlatır.
Bir diğer ipucu, gerekçenin fazla kusursuz olup olmadığıdır. Gerçek yaşam kararları genellikle karışıktır; içinde korku, alışkanlık, heves, pişmanlık ve sosyal etki birlikte bulunur. Eğer bir açıklama yalnızca mantıklı görünmekle kalıyor, duygusal tarafı tamamen silip atıyorsa, bu bir rasyonalizasyon olabilir. Burada amaç kendini suçlamak değil, daha dürüst bir farkındalık geliştirmektir.
Başa çıkmak için en yararlı adımlardan biri, kendine karşı daha dürüst ama daha yumuşak bir dil kullanmaktır. “Bunu yaptım çünkü tembeldim” gibi sert yargılar yerine, “Bunu yapmak zor geldi ve erteledim” demek hem gerçeğe daha yakındır hem de kişinin kendini savunmaya çekilmesini azaltır. Böylece kişi, savunma yerine öğrenmeye yönelebilir.
Eğer rasyonalizasyon sıklaşıyor ve ilişkilerde, işte ya da karar verme süreçlerinde tekrar tekrar aynı döngüye yol açıyorsa, bir psikologla görüşmek yararlı olabilir. Terapi, kişinin savunma mekanizmalarını fark etmesine, duygularını daha açık tanımasına ve otomatik açıklamalar yerine daha gerçekçi değerlendirmeler yapmasına yardımcı olabilir.
Benzer ve karıştırılan kavramlar
Rasyonalizasyon çoğu zaman inkâr ile karıştırılır. İnkârda kişi gerçeği kabul etmez; rasyonalizasyonda ise kişi gerçeği tamamen reddetmez, ama ona başka bir anlam verir. Örneğin, “Sorun yok” demek inkâra daha yakınken, “Sorun vardı ama aslında gerekliydi” demek rasyonalizasyona örnektir.
Bir diğer karışıklık bahane üretme ile ilgilidir. Bahane bazen bilinçli olabilir; kişi gerçekten sorumluluktan kaçmak için gerekçe üretir. Rasyonalizasyonda ise süreç daha derindir ve kişi çoğu zaman kendi açıklamasına da inanır. Bu yüzden rasyonalizasyon, sıradan bir “uydurma”dan daha çok, zihnin kendini koruma biçimidir.
Kendini kandırma ile rasyonalizasyon arasında da yakın bir ilişki vardır, ancak aynı şey değildir. Kendini kandırma daha geniş bir kavramdır; kişi gerçeği çeşitli yollarla çarpıtabilir. Rasyonalizasyon ise bu çarpıtmanın, özellikle de davranışlara mantıklı bir sebep bulma biçimindeki özel halidir.
Psychology Times yazarlarından
Kaynaklar
Rationalization. (n.d.). In APA Dictionary of Psychology.
Freud, A. (1936). The Ego and the Mechanisms of Defence.
Vaillant, G. E. (1992). Ego Mechanisms of Defense: A Guide for Clinicians and Researchers.
Sık sorulan sorular
Rasyonalizasyon ile yalan söylemek aynı şey mi?
Hayır. Yalan söylemede kişi gerçeği bilinçli olarak çarpıtır; rasyonalizasyonda ise kişi çoğu zaman kendi kendine de ikna olur. Yani amaç sadece başkasını kandırmak değil, rahatsız edici bir gerçeği daha katlanılır hale getirmektir.
Rasyonalizasyon her zaman kötü müdür?
Hayır. Kısa vadede utanç, suçluluk ya da başarısızlık duygusunu hafifletebilir. Ancak sık kullanıldığında kişi hatalarından öğrenmekte zorlanabilir ve öz-eleştirel düşünme zayıflayabilir.
Rasyonalizasyonu nasıl fark ederim?
Genellikle davranış ile açıklama arasında bir uyumsuzluk olduğunda fark edilir. Örneğin bir kararın ardındaki duygusal nedeni hiç anmadan, yalnızca mantıklı görünen ama biraz fazla düzenli duran gerekçeler sıralanıyorsa rasyonalizasyon olabilir.
Rasyonalizasyonla bilinçli gerekçelendirme arasındaki fark nedir?
Bilinçli gerekçelendirmede kişi nedenini açıkça bilir ve bunu dürüstçe anlatır. Rasyonalizasyonda ise gerçek neden çoğu zaman duygusal olarak rahatsız edicidir; kişi daha kabul edilebilir bir açıklamaya yönelir.
