Hayal kurma ile ilgili ilk bilimsel çalışmalar 1990’lı yıllara dayanmaktadır. Bu çalışmalar, beynin dışsal bir uyarıcıya maruz kalmadığı durumlarda dahi etkin bir biçimde çalıştığını ve düşünce üretmeye devam ettiğini ortaya koymuştur. Bu bağlamda yapılan nörobilimsel araştırmalar, hayal kurma sırasında etkinleşen beyin bölgelerinin; dikkat, kontrol ve hedefe yönelik bilişsel süreçlerden sorumlu bölgelerden farklı olduğunu ileri sürmektedir (Sarıgül, 2015).
Hayal kurmak, çoğu insanın günlük yaşamında başvurduğu doğal bir zihinsel faaliyettir. Özellikle yaratıcılık temelli alanlarda çalışan bireylerin bu süreci daha sık kullandığı bilinmektedir. Hayal kurmanın, bireye sağladığı olumlu katkıların yanı sıra bazı durumlarda olumsuz sonuçlar doğurabileceği de son yıllarda vurgulanmaktadır. Olumlu yönleri ele alındığında, hayal kurmanın problem çözme süreçlerini desteklediği ve yaratıcılığı kolaylaştırdığı görülmektedir (Dudek ve Somer, 2018).
Maladaptive Daydreaming Kavramı ve Özellikleri
Ancak hayal kurmanın olumsuz bir boyutu olarak Maladaptive Daydreaming (Uyumsuz Hayal Kurma) kavramı karşımıza çıkmaktadır. Maladaptive Daydreaming’i normal hayal kurmadan ayıran en temel özellik, hayal kurma davranışının gündüz saatlerinde yoğun ve kontrolsüz bir şekilde ortaya çıkmasıdır (Suttie, 2018). Çoğu birey hayal kurma faaliyetini genellikle gece uyku öncesinde gerçekleştirirken, bu duruma sahip bireylerin günün büyük bir bölümünü hayal kurarak geçirdiği ve bunun günlük işlevselliği olumsuz yönde etkilediği belirtilmektedir. Bu bireyler neredeyse tüm günlerini hayal dünyalarında geçirmekte ve gerçek yaşamla kurdukları bağ zayıflamaktadır (Schimmenti vd., 2019).
Yapılan bazı araştırmalarda, bu duruma sahip olduğu düşünülen bireylerle gerçekleştirilen görüşmelerde; katılımcıların zihinlerinde farklı karakterler oluşturduklarını ve çoğu zaman kendileriyle baş başa kalamadıklarını ifade ettikleri görülmüştür (Bigelsen vd., 2016). Maladaptive Daydreaming’in nedenlerine ilişkin araştırmalar oldukça sınırlı olmakla birlikte, genel olarak stresli yaşam olayları ve çocukluk döneminde yaşanan travmalar sonucunda gelişen bir savunma mekanizması olabileceği öne sürülmektedir (Mansuklal vd., 2025).
Psikopatolojik İlişkiler ve Tanı Süreci
Ayrıca depresyon, anksiyete bozuklukları, dissosiyatif bozukluklar, obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi çeşitli psikopatolojik durumlarla anlamlı ilişkiler gösterdiği bildirilmektedir (Musetti vd., 2023). Bu durum, Maladaptive Daydreaming’in tanılanmasını güçleştiren önemli bir etken olarak değerlendirilmektedir (Schimmenti vd., 2019). Bu sebeple, her hayal kurma davranışının olumsuz ya da patolojik olarak değerlendirilmemesi gerekmektedir. Hayal kurma, bireyin günlük yaşamını, akademik başarısını ya da sosyal ilişkilerini belirgin bir şekilde etkilemediği sürece normal bir zihinsel süreç olarak kabul edilmektedir.
Ayrıca Maladaptive Daydreaming, günümüzde ruhsal bozuklukların tanı ölçütlerini içeren DSM-5’te ayrı bir tanı kategorisi olarak yer almamaktadır. Bu nedenle daha çok bir psikolojik olgu ya da fenomen olarak ele alınmakta ve tanılanması konusunda literatürde ortak bir görüş bulunmamaktadır (Musetti vd., 2023).
Kaynakça
-
Bigelsen, J., Lehrfeld, J. M., Jopp, D. S., & Somer, E. (2016). Maladaptive daydreaming: Evidence for an under-researched mental health disorder. Consciousness and Cognition, 42, 254–266.
-
Mansuklal, Ş. A., Pascoal, P. M., Somer, E., Costa, İ. B., & Andersson, G. (2025). What is known about maladaptive daydreaming? A scoping review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 32(4), Article e70104.
-
Musetti, A., Gori, A., Michelini, G., Di Monte, C., Franceschini, C., & Mariani, R. (2023). Are defense styles mediators between traumatic experiences and maladaptive daydreaming? Current Psychology, 42, 26683–26691.
-
Sarıgül, T. (2015). Aklın sınırlarının ötesine yolculuk: Hayal kurmak. Tübitak Bilim Genç Dergisi.
-
Schimmenti, A., Somer, E., & Regis, M. (2019). Maladaptive daydreaming: Towards a nosological definition. Annales Médico-psychologiques, revue psychiatrique, 177(9), 865–874.
-
Soffer-Dudek, N., & Somer, E. (2018). Trapped in a daydream: Daily elevations in maladaptive daydreaming are associated with daily psychopathological symptoms. Frontiers in Psychiatry, 9, Article 194.
-
Suttie, J. (2018, February 14). How mind-wandering may be good for you. Greater Good Magazine.
