Alışverişe çıkmadan önce alışveriş listenizi zihninizde tutmak yerine cep telefonunuza not aldınız mı? Ya da matematiksel bir işlemi yaparken parmaklarınızdan veya hesap makinesinden yardım aldınız mı? Eğer cevabınız evet ise sonuca ulaşmak için bilişsel yük devri (cognitive offloading) yapmış oluyorsunuz.
Araştırmalar, işleyen belleğin kapasitesinin sınırlı olduğunu ve bu sınır aşıldığında zihinsel becerilerde performans düşüklüğü ile zihinsel yorgunluk yaşanabileceğini göstermektedir. Bu olumsuz sonuçlarla karşılaşmamak ve bilişsel performansımızı artırmak için kullanılan yöntemlerden biri de bilişsel yük devridir.
Bilişsel yük devri kavramı, bilişsel talebi azaltmak amacıyla bir görevin bilgi işleme gereksinimlerini değiştirmek için fiziksel eylemin kullanılmasını ifade eder (Risko ve Gilbert, 2016). Kısaca, bilişin işini kolaylaştırmak için araçları veya kendi bedenimizi kullanma olarak açıklanabilir. Örneğin; bir sohbet veya sunum esnasında aktarmak istediklerinizi jest ve mimiklerinizi kullanarak daha iyi ifade edebilirsiniz. Bu, sizi daha fazla cümle kurmaktan veya çeşitli noktalara vurgu yapmaktan kurtarır. Ya da sunumunuzu hazırlarken çeşitli yapay zeka uygulamalarından yardım almanız, bilişsel yük devrine örnek olarak gösterilebilir.
Kavramın ortaya çıkışı Bilişsel Psikoloji alanında olsa da, günümüzde oldukça geniş bir yelpazede araştırmalara konu olmaktadır. Son zamanlarda yapılan araştırmalar, yükseköğretim ve yapay zeka ile ilişkisini temel alarak kavramın güncelliğini koruduğunu göstermektedir (Lodge & Loble, 2026; Gerlich, M. 2025a). Bu yazıda, bilişsel yük devrinin eğitimde yapay zeka üzerinden uygulanmasının olumlu ve olumsuz yönleri kısaca ele alınacak ve faydalı kullanım için öneriler sunulacaktır.
Yapay zeka tabanlı bilişsel yük devrinin öğrencilere çeşitli yönlerden faydaları bulunmaktadır. Örneğin; makale ya da ödev hazırlayan bir öğrenci, hazırladığı yazıyı istenilen formata dönüştürmek için yapay zekayı kullanabilir ve odak noktasını yazının özgünlüğüne, içeriğin sağlamlığına ayırabilir (Lodge & Loble, 2026). Bu durumda, bilişte oluşan yük (yazının uygun formata dönüştürülmesi) yapay zekaya devredilir ve öğrencinin sınırlı bellek kapasitesini koruyarak asıl göreve odaklanması sağlanır. Öğrenci bu sayede istenilen görevi daha başarılı bir şekilde yerine getirebilir ve zihnini tembelleştirmez.
Bir diğer örnek; öğrencinin yapamadığı matematik sorusunu yapay zekadan yardım alarak çözmeye çalışmasıdır. Burada önemli olan kısım, doğrudan çözümün istenmesi değil, yapay zeka ile etkileşim içerisinde çözüme ulaşmaktır. Bu süreç, eğitim bilimlerinde yapı iskelesi (scaffolding) olarak tanımlanır ve öğrenen için faydalı bir kullanım örneğidir (Fitriani ve ark., 2026).
Yukarıdaki örneklerde ufak bir değişiklik ile süreci tam tersine çevirebiliriz. Öğrenci, ödevinin veya makalenin konusunu yapay zekaya vererek ondan her şeyi hazırlamasını isteyebilir ya da zorlandığı soruyu sisteme yükleyip cevabını doğrudan alabilir (Hopkin, 2025). Bu durum, kısa vadede performansta bir artış sağlasa da uzun vadede bellek ve zihinsel becerilerde düşüşe yol açabilir (Grinschgl ve ark., 2021).
Bu nüans, bizlere şunu söylemektedir; yapay zeka sistemlerini bilinçli ve faydalı kullanabilmek için bireyler, eleştirel ve yansıtıcı düşünme becerisini benimsemeli, aynı zamanda yapay zeka ile etkileşim halindeyken aktif bir konumda yer almalıdır (Gerlich, 2025b). Bunlara ek olarak, yapay zeka okuryazarlığı eğitimlerinin yaygınlaştırılması ve niteliklerinin artırılması eğitim politikacıları için öncelikli olmalıdır (Fitriani ve ark., 2026).
Konfüçyus’a atfedilen “Bana balık verme, balık tutmayı öğret” sözü, yapay zeka çağında da önemini ve güncelliğini korumaktadır.
