Zihin Kuramı
Zihin Kuramı
Çoğu zaman karşımızdaki kişinin ne düşündüğünü ve ne hissettiğini anlamaya çalışırız. Ancak onun zihninden geçenleri doğrudan bilemeyiz. Davranışlarını gözlemler, farklı olasılıkları değerlendiririz. İşte bu süreç, zihin kuramı olarak adlandırılır. Zihin kuramı, kişinin kendisinin ve başkalarının düşüncelerini, inançlarını, isteklerini ve duygularını anlayabilme becerisidir (Premack & Woodruff, 1978). Bu beceri, insanların olayları birbirinden farklı biçimlerde yorumlayabileceğini fark etmemizi sağlar. Örneğin, bizim doğru olduğunu düşündüğümüz bir bilgi, başka biri için yanlış olabilir. Çünkü herkes olayları kendi deneyimleri ve bilgileri doğrultusunda değerlendirir.
Zihin Kuramı Nasıl Gelişir?
Zihin kuramı, çocukluk döneminde gelişmeye başlayan bir beceridir. Bebekler, erken yaşlardan itibaren çevrelerindeki insanlara yönelir, bakışlarını takip eder ve dikkatlerini başkalarıyla paylaşmaya başlar. Ortak dikkat olarak adlandırılan bu beceri, sosyal iletişimin önemli adımlarından biridir (Mundy et al., 2007). Çocukların oyunları da bu gelişimde önemli bir yere sahiptir. Bir nesneyi başka bir nesneymiş gibi kullanmak veya oyuncaklarına farklı roller vermek, hayal gücünün yanı sıra başkasının bakış açısını anlamaya yönelik becerileri de destekleyebilir (Leslie, 1987). Okul öncesi dönemde çocuklar, insanların kendilerinden farklı bilgilere sahip olabileceğini ve yanlış inançlar geliştirebileceğini anlamaya başlar. Araştırmalar, birçok çocuğun yaklaşık dört yaş civarında yanlış inançları anlamaya yönelik görevlerde başarılı olmaya başladığını göstermektedir (Wimmer & Perner, 1983). Ancak bu gelişim her çocukta aynı hızda ilerlemez. Dil becerileri, sosyal deneyimler ve bireysel farklılıklar da süreci etkileyebilir.
Zihin kuramı yalnızca başkalarının ne düşündüğünü anlamaktan ibaret değildir. Bu becerinin bilişsel ve duygusal yönleri vardır. Bilişsel yön, kişinin karşısındakinin ne bildiğini, neye inandığını veya ne amaçladığını değerlendirmesini içerir. Duygusal yön ise başkasının duygularını fark etmeyi ve anlamlandırmayı kapsar. Ayrıca zamanla çocuklar, söylenen sözlerin gerçek anlamından farklı bir anlam taşıyabileceğini; örneğin ironi, şaka veya mecaz içerebileceğini de kavramaya başlar. Bu beceriler, sosyal iletişimde söylenenleri yalnızca kelimeler üzerinden değil, bağlamıyla birlikte değerlendirmemize yardımcı olur. Bu nedenle sosyal durumları yorumlamada önemli rol oynar (Şahin et al., 2019).
Günlük Yaşamda Neden Önemlidir?
Zihin kuramı, günlük ilişkilerimizi anlamlandırmamıza yardımcı olur. Bir arkadaşımızın neden üzüldüğünü düşünmek, birinin söylediği sözün arkasındaki amacı anlamaya çalışmak veya bir anlaşmazlıkta farklı bakış açılarını değerlendirmek bu beceriyle ilişkilidir. Burada zihin kuramı ile empatiyi birbirinden ayırmak önemlidir. Zihin kuramı, bir kişinin ne düşünüyor veya hissediyor olabileceğini anlamaya çalışmayı ifade eder. Empati ise onun duygusunu anlamayı ve bu duyguya karşılık verebilmeyi de içerir. İki beceri birbiriyle ilişkilidir ancak aynı şey değildir (Brüne & Brüne-Cohrs, 2006). Zihin kuramı sayesinde sosyal durumları daha dikkatli değerlendirebiliriz. Örneğin, bir arkadaşımız mesajımıza yanıt vermediğinde hemen bizi önemsemediği sonucuna varmak yerine meşgul olabileceğini veya zor bir gün geçiriyor olabileceğini düşünebiliriz. Böylece tek bir yoruma bağlı kalmadan farklı olasılıkları değerlendirebiliriz.
Beyinde Hangi Süreçlerle İlişkilidir?
Zihin kuramı, beynin tek bir bölgesine bağlı değildir. Başkalarının düşüncelerini ve niyetlerini anlamaya çalışırken beynin farklı bölgeleri birlikte çalışır. Özellikle medial prefrontal korteks, temporoparietal bileşke ve superior temporal sulkus bu süreçle ilişkilendirilmektedir (Frith & Frith, 2003). Bu bölgeler, sosyal bilgileri değerlendirmemize ve başkalarının davranışlarını yorumlamamıza katkıda bulunur.
Zihin Kuramı ve Psikolojik Gelişim
Zihin kuramı, otizm spektrum bozukluğu, şizofreni ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu gibi farklı alanlarda araştırılmıştır. Ancak bu araştırmaların bulguları, her birey için aynı sonucun geçerli olduğu anlamına gelmez. Özellikle otizmli bireylerin sosyal durumları anlama biçimleri kişiden kişiye değişebilir. Zihin kuramıyla ilgili bir güçlük, tek başına herhangi bir tanı koymak için yeterli değildir. Bu nedenle zihin kuramını yalnızca bir eksiklik üzerinden değerlendirmek yerine, kişinin sosyal iletişim biçimini ve bireysel özelliklerini anlamak önemlidir.
Zihin Kuramı Nasıl Desteklenebilir?
Zihin kuramını desteklemek için günlük yaşamda küçük fırsatlardan yararlanabiliriz. Çocuklarla kitap okurken karakterlerin ne düşündüğünü ve neden böyle davrandığını konuşabiliriz. Oyun sırasında karakterlere farklı roller vermek ve onların bakış açılarını tartışmak da yararlı olabilir. Bir anlaşmazlık yaşandığında hemen kimin haklı olduğuna karar vermek yerine şu soruları sorabiliriz: “Sence o neden böyle davranmış olabilir?”, “Senin bildiğinden farklı ne biliyor olabilir?” veya “Başka nasıl açıklayabiliriz?” Bu sorular, tek bir yoruma bağlı kalmadan farklı olasılıkları düşünmeyi teşvik eder. Yetişkinler de kendi ilişkilerinde benzer bir yaklaşım benimseyebilir. Karşımızdaki kişinin davranışını hemen kişisel algılamak yerine ne yaşamış olabileceğini düşünmek, gerektiğinde ona doğrudan soru sormak ve kendi yorumumuzun kesin bir gerçek olmadığını hatırlamak sosyal ilişkilerimizi daha sağlıklı değerlendirmemize yardımcı olabilir.
Kaynakça
- Brüne, M., & Brüne-Cohrs, U. (2006). Theory of mind—Evolution, ontogeny, brain mechanisms and psychopathology. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 30(4), 437–455. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2005.08.001
- Frith, U., & Frith, C. D. (2003). Development and neurophysiology of mentalizing. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 358(1431), 459–473. https://doi.org/10.1098/rstb.2002.1218
- Leslie, A. M. (1987). Pretense and representation: The origins of “theory of mind.” Psychological Review, 94(4), 412–426. https://doi.org/10.1037/0033-295X.94.4.412
- Mundy, P., & Newell, L. (2007). Attention, joint attention, and social cognition. Current Directions in Psychological Science, 16(5), 269–274. https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2007.00518.x
- Premack, D., & Woodruff, G. (1978). Does the chimpanzee have a theory of mind? Behavioral and Brain Sciences, 1(4), 515–526. https://doi.org/10.1017/S0140525X00076512
- Şahin, B., Bozkurt, A., Usta, M. B., Çobanoğlu, C., Karabekiroğlu, K., & Aydın, M. (2019). Zihin kuramı: Gelişimi, nörobiyoloji, ilişkili alanlar ve nörogelişimsel bozukluklar. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 11(1), 24–41. https://doi.org/10.18863/pgy.390629
- Wimmer, H., & Perner, J. (1983). Beliefs about beliefs: Representation and constraining function of wrong beliefs in young children’s understanding of deception. Cognition, 13(1), 103–128. https://doi.org/10.1016/0010-0277(83)90004-5
