Zihin Kuramı Nedir?
Zihin kuramı, kişinin diğer insanların zihinsel duygu ve düşüncelerini, yanlış inançlarını anlayabilme yeteneğidir. 2-3 yaşındaki çocuklar, başkalarının kendileri gibi düşündüğünü varsayarlar. Zihin kuramının gelişimiyle birey, diğerlerinin farklı inançlara, düşüncelere sahip olabildiğini kavrar. Zihin kuramının gelişimi, empatinin gelişmesi ve iletişim gibi sosyal becerilerin gelişimi açısından oldukça önemlidir. Aynı zamanda diğer insanların davranışlarını tahmin edebilmeyi ve niyetlerini anlayabilmeyi sağlar. Zihin kuramının gelişimi 4 yaşından itibaren başlamaktadır.
Zihin Kuramının Bileşenleri
İki çeşit zihin kuramı vardır. Birinci düzey zihin kuramı, bir kişinin başka kişilerin düşüncelerini anlayabilmesi olarak belirtilmektedir. Birinci düzey zihin kuramına sahip olma becerileri birinci düzey yanlış inanç görevleriyle ölçülmüştür. Çocuklara uygulanan testte Sally ve Anne adlı iki oyuncak bebek kullanılmıştır. İlk olarak Sally, sepete bir misket koyar ve sahneden ayrılır. Daha sonra Sally olanları görmezken Anne gelir ve misketi sepetten alıp kutuya koyar. Daha sonrasında Sally geri gelir ve çocuklara Sally’nin misketi nerede arayacağı sorulur. Zihin kuramı gelişmiş bir çocuk, Sally’nin misketi sepette arayacağını söyleyecekken, zihin kuramı gelişmemiş bir çocuk misketi kutuda arayacağını söyleyecektir. Çünkü zihin kuramı gelişmeyen çocuk, misketin kutuya koyulduğunu gördüğü için herkesin onun gibi gördüğünü düşünmektedir. Daha basit bir örnek verecek olursak, zihin kuramı bir çocuğun arkadaşının neden ağladığını anlayabilmesini ifade etmektedir. İkinci düzey zihin kuramı ise bir kişinin, başkasının üçüncü bir kişinin düşüncelerini anlaması hakkındaki anlayış olarak ifade edilmektedir. Bu kuram da yine ikinci düzey yanlış inanç görevleriyle ölçülmüştür. İkinci düzey zihin kuramını bir örnekle açıklamak gerekirse, bir çocuğun Ahmet’in, Ayşe’nin Ali’yi sevdiğini düşünmesini anlayabilmesi olarak ifade edebiliriz.
Zihin Kuramının Nörolojik Yapısı
Ayna nöronların zihin kuramında önemli olduğu belirtilmektedir. Başkası tarafından yapılan hareketler bireyin ayna nöronlarını aktive etmiş olur ve böylece ayna nöronlar başkalarının davranışlarını anlamaya katkı sağlamış olur. Yapılan çalışmalar medial prefrontal korteksin, pariyetal ve temporal lobun aktive olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda empati yapma konusunda beynin sağ hemisferinin aktif olarak çalıştığı bulunmuştur.
Zihin Kuramının Sosyal ve Duygusal Gelişimdeki Önemi
Ortak dikkat, çocuğun annesinin veya başka bir kişinin odaklandığı nesneye dikkatini vermesi veya annesine baktığı nesneyi işaret edip annesini o tarafa yönlendirmesini ifade etmektedir. Bu beceri sayesinde bebeğin sosyal ve bilişsel dünyası gelişmektedir. Bebeklerin 1 yaş civarında ortak dikkat becerileri gelişmeye başlar ve zihin kuramının yansımaları ilk kez 18. ayda ortak dikkat becerisinde ortaya çıkmaya başlamaktadır. Bir çocukta zihin kuramı gelişmeye başladıkça o çocuğun sosyal farkındalığı artar ve çevresi hakkında daha detaylı düşünebilmeye başlar. Başkalarının ne düşündüğünü anlar, benmerkezciliği azalır ve empatisi de gelişmeye başlar. Kendi davranışlarının başkaları üzerinde nasıl etki edebileceğini öngörür. Zihin kuramı, çocuğun yaşadığı topluma uyum sağlayabilmesi için de son derece önemlidir. Aynı zamanda çocuk akran ilişkileri açısından bir zorluk yaşamaz. Çocuk, davranışının başkaları tarafından nasıl yorumlanacağını düşünür ve gerektiğinde davranışlarını kontrol eder. Zihin kuramının yeterli gelişmediği durumlarda çocukluk ve yetişkinlikte empati eksikliği, diğer insanların niyetlerini yanlış yorumlama, davranış problemleri ve daha da ileri gidildiğinde patolojik bazı problemler ortaya çıkabilir.
Kaynakça
- Şahin, B., Bozkurt, A., Usta, M. B., Aydın, M., Çobanoğlu, C., & Karabekiroğlu, K. (2019). Zihin kuramı: Gelişim, nörobiyoloji, ilişkili alanlar ve nörogelişimsel bozukluklar. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 11(1), 24–41. https://doi.org/10.18863/pgy.390629
- Küçük, Z. (2018). Zihin kuramı ve gelişim süreçleri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(34), 475-503. https://doi.org/10.21550/sosbilder.348039
