Psikoloji temelli bir çocukluk geçirememiş, duygusal ihtiyaçları göz ardı edilmiş ya da geleneksel kalıplarla büyütülmüş Y kuşağı, büyük bir kararlılıkla ve şevkle uyanışa geçiyor. Ancak ne yazık ki, Inception misali bir rüyanın içinden başka bir rüyaya uyanıyor.
Çocukken duygularımızın adını koymayı, ihtiyaçlarımızı fark etmeyi, sınırlarımızı tanımayı ve kendimizle bağ kurmayı öğrenmedik. Çoğumuz için “iyi çocuk” olmak; uyum sağlamak, itiraz etmemek, büyüklerin sözünü dinlemek ve kendi ihtiyacını ikinci plana atmak anlamına geliyordu. Sonra büyüdük. Bir anda psikoloji, travma, bağlanma stilleri, gölge, iç çocuk, sınır, özdeğer, eril-dişil dengesi, bilinçaltı ve daha pek çok kavram hayatımızın merkezine yerleşti.
Ancak sarkaç öyle hızlı bir şekilde karşı tarafa kaydı ki; kavramları gerçekten içselleştirmeden, acının ve dönüşümün gerektirdiği o uzun süreçten geçmeden bir “kestirmeden iyi olma” çabası baş gösterdi. Adeta bir gecede herkes kendi kendisinin, hatta çevresindekilerin terapisti olmaya başladı.
Bu durumu tam olarak şuna benzetiyorum: Dondurucudaki buz tutmuş etin çözülmesini beklemeden, hızlıca çözülsün diye mikrodalga fırına attığımızda, dışı pişip yanarken içi hâlâ buz gibi ve çiğ kalır. Sonunda elimizde ne doğru düzgün pişmiş ne de çiğ kalabilmiş, yapısı bozulmuş bir et kalır.
İşte benliğimize de tam olarak bunu yapıyoruz. Yıllarca dondurulmuş, bastırılmış, ihtiyaçları ertelenmiş taraflarımızı bir anda psikoloji ve spiritüellik bombardımanına maruz bırakarak çözmeye çalışıyoruz. Fiziksel bir beden olmanın ötesinde ruhsal bir varlık olduğunu yeni yeni fark eden insanoğlu; bir yandan su içer gibi bilgi sömürüyor, karşısına çıkan beyaz kuş tüyünün ya da tekrarlayan sayıların ne anlama geldiğini yapay zekâya soruyor; diğer yandan Gucci çantasına hangi uğurlu charm’ı takarsa hayatına bolluk ve bereket çekeceğinin hesabını yapıyor.
Tüm tuşlara aynı anda basarak hayatta kalmaya ve “kendini bulmaya” çalışan insanların ilgi odağı hazır psikoloji ve öz-arayış olmuşken, kapitalist sistem hiç durur mu? Sistem, bu uyanış çabasını da anında satışa, pazara ve tüketim nesnesine dönüştürecek yolun polisi rolüne soyunuyor. Derine inmeden, emeksiz ve hızlıca iyi hissetmek isteyen herkes, kılavuzu kapitalizm olan bu yolun tabelalarını takip ediyor:
- ⚠️ “Hemen sınır koy!”
- 🚦 “Seni aşağı çeken herkesi hayatından çıkar.”
- 🚷 “Ghosting yap.”
- 🚏 “Almadan verme.”
- 🚔 “Kendi krallığını/kraliçeliğini ilan et.”
- 👮♀️ “Kendini seç.”
- 🚯 “Enerjini koru.”
🚧 “Kimseye açıklama yapmak zorunda değilsin.”
Bütün bu cümlelerin elbette bir karşılığı, bir hakikati var. Sorun; bunların üzerine düşünülmeden ve bağlamından koparılmış halde reçeteye dönüşmesi. Hani kıssadan hisse hikâyeler vardır; usta, öğrencisine “git bak bakalım içeride neler var” der. Bir sonrakinde de eline bir kaşığın üzerinde yumurta verir, “git bir de şimdi bak” der. Öğrenci düşünür, taşınır; yeri gelir kendisini zora soktuğu için ustasına kızar, küser ama sonunda anlaması gerekeni anlar. Zamanla ve deneyimle anlar. Dünya zamanıyla en az üç ayını almış bir yaşanmışlığı beş dakikada okuyoruz diye, beş dakikada o öğretiyi zihnimize yükleyip hayatımıza entegre edemeyiz.
Çünkü insan ilişkileri bu kadar basit değildir. Bazen sınır koymak gerekir, bazen özür dilemek. Bazen birinden uzaklaşmak gerekir, bazen de o ilişkinin içinde kalıp kendi payımıza düşen gerçekle yüzleşmek. Bazen kendimizi seçmek gerekir; bazen de sadece kendimizi seçtiğimizi zannederken karşımızdakinin varlığını, ihtiyacını ve insanlığını görmezden geldiğimizi fark etmek.
Bireyselleşmeyi bencilleşmekle karıştırıyoruz.
Kendimizi korumayı herkesi hayatımızdan çıkarmak sanıyoruz.
Özgürleşmeyi, hiçbir şeyden sorumlu olmamak zannediyoruz.
Üstelik bunu çoğu zaman “birlik bilinci”ni savunduğunu, spiritüel bir yolda yürüdüğünü söyleyen insanlar yapıyor. Popüler kültürün bize sunduğu “Tüket, İtaat Et, Öl” döngüsünün günümüzdeki kılık değiştirmiş hâline bakınca burada tuhaf bir paradoks ortaya çıkıyor: Tüketim kültürünün bize sunduğu her şeyi reddettiğimizi sanırken, onun ürettiği yeni kavramları ve yeni kimlikleri de aynı hızla tüketmeye başlayabiliyoruz.
Eskiden kıyafet, araba, ev ve statü üzerinden kurulan kimlikler; şimdi “ben farkındalıklıyım”, “ben sınırlarımı biliyorum”, “ben ruhsal olarak uyanığım”, “ben toksik insanları hayatımdan çıkardım” gibi yeni etiketlerle kurulabiliyor. Yani eski sistemden kaçarken, sistemin başka bir rafına geçmiş oluyoruz.
Eğer bir yerde kesin, keskin ve reçete gibi sunulan net cümleler görüyorsanız; orada üzerine düşünülmüş bir bilgelikten çok, pazarlanmış bir reaksiyon ve dürtüsellik olma ihtimali yüksektir. Çünkü gerçek dönüşüm hiçbir zaman bu kadar net ve pürüzsüz değildir.
İnsan aynı anda hem öfkeli hem sevgi dolu, hem kırgın hem bağlı, hem gitmek isteyen hem kalmak isteyen kompleks bir varlıktır. Bir ilişki hem bizi yaralamış hem de bize değerli bir şey öğretmiş olabilir. Bir insan hem hayatımızda kalmasını istediğimiz biri hem de bazı davranışlarıyla sınır koymamız gereken biri olabilir. Bunları birbirine zıt şeyler olarak görmek zorunda değiliz.
Tam da burada ruhsal arayışın içinde kaybolmak ile o yolda gerçekten yürümek arasındaki çizgi ortaya çıkıyor. Çünkü ruhsal arayış da bir noktadan sonra kaçışın yeni bir biçimi haline gelebiliyor.
Kırmızı Ayakkabılar Sendromu
Clarissa Pinkola Estés, Kurtlarla Koşan Kadınlar kitabında Kırmızı Ayakkabılar masalını inceler. Masalda yoksul ve yalınayak olan küçük kız Karen, kendi imkânlarıyla kaba saba kırmızı kumaştan bir çift ayakkabı diker. Bu ayakkabılar onun özgünlüğünün, yaratıcı ruhunun ve kendi elleriyle ortaya koyduğu varoluşun simgesidir. Ancak yaşlı ve zengin bir kadın onu yanına aldığında, bu el yapımı kırmızı ayakkabıları çirkin bulur ve ateşe atar. Kıza yapay, toplumca kabul gören, sınırları belirlenmiş ama ruhsuz siyah ayakkabılar giydirir. Kız kendi doğasından koparılır; kendi ürettiği ayakkabılar, kendi kırmızısı, kendi arzusu ve yaratıcı tarafı yok edilir.
Ve sonra bastırılmış olan geri döner. Bir gün bir tüccarın dükkânında büyülü, parlak kırmızı deri ayakkabıları görür. Bu kez ayakkabılar gerçekten kırmızıdır ancak artık onun kendi elleriyle yaptığı ayakkabılar değildir. Başkasının ürettiği, başkasının sunduğu, başkasının büyüsüyle parlayan ayakkabılardır. Kız onları giyer ve bir süre sonra ayakkabılar onun ayaklarını ele geçirir. Dans etmeyi durduramaz; kiliseye, cenazeye, ormana, kayalıklara doğru denetimsizce ve saplantılı bir şekilde dans etmeye devam eder.
Artık kız ayakkabıları giymemektedir; ayakkabılar kızı giymektedir.
Masalın en sarsıcı taraflarından biri de budur: Kız, kontrolsüzce dans eden bu ayakkabılardan ve getirdiği yıkıcı bağımlılıktan kurtulmak için celladın evine gider ve kendi ayaklarını kesmesini ister. Cellat ayaklarını keser ama kesik ayaklar hâlâ kırmızı ayakkabıların içinde dans etmeye devam eder.
Bugünün insanına baktığımızda tam da bunu görüyoruz: Aşırı kısıtlanmışlığın, bir noktadan sonra aşırılığa dönüşmesi.
Yıllarca kendi isteğini bastıran insan bir gün “artık kimse bana ne yapacağımı söyleyemez” diyor.
Yıllarca hayır diyemeyen insan, bir anda herkese “hayır” demeyi özgürleşme sanıyor.
Yıllarca kendisini feda eden insan, bu kez hiçbir ilişkiye sorumluluk duymamayı kendini sevmek zannediyor.
Bir de bu yeni kazandığı “farkındalıklarla” travmasız bir çocuk yetiştirmeye çalışarak ideal olanı yaptığını düşünüyor.
İşte Kırmızı Ayakkabılar tam olarak budur. Y kuşağının büyük bir bölümü duygusal olarak beslenemediği, steril veya katı kurallarla baskılandığı bir geçmişten geliyor. Sonra önüne, kendi ruhunun kırmızısı olmayan ama fazla parlak ve cazip görünen hazır ayakkabılar konuyor:
- Hazır sınır kalıpları
- Slogan düzeyinde spiritüellik
- Tüketilebilir iyi olma halleri
- Bir haftalık dönüşüm programları
- Beş adımda gölge çalışması
- On dakikada bolluk açılımı
Doğru ritüeli yaparsan hayatın değişecek vaadi
Biz bunları kendi içimizden gelen kırmızı ayakkabılar zannediyoruz. Oysa bunlar yalnızca başka birinin bizim için ürettiği seri imalat ayakkabılar. Ve sonra kontrolsüzce dans etmeye başlıyoruz.
“Sınır koyuyorum” diyerek çevremizdeki herkesi hayatımızdan çıkarıyoruz.
“Kendimi seçiyorum” diyerek ilişkilerdeki kendi payımızı görmekten kaçıyoruz.
“Enerjini koruyorum” diyerek empatiyi kaybediyoruz.
“Ben artık eski ben değilim” diyerek aslında yüzleşmemiz gereken eski yaralarımızı yeni bir etiket altında saklıyoruz.
Ve sonunda kendi ayaklarımızı kesiyoruz.
Çünkü insanı hayata bağlayan şeyler yalnızca bireysel sınırları değildir; ilişkilerimizdir, bağlarımızdır, empatimizdir, sorumluluk duygumuzdur, bir başkasının acısını görebilme kapasitemizdir, kırılabilme ve özür dileyebilme yeteneğimizdir, kendi hatamızla karşılaşabilme cesaretimizdir. Bunları tamamen kesip attığımızda evet, artık kimse bizi incitemez; ama aynı zamanda artık hiçbir zemine sağlam basamayız.
Ruhsal arayışın bir başka tuzağı da araçların amaç haline gelmesidir. Birçok öğreti ve geleneksel yapı nasıl ki zamanla özünü unutup ritüellerine indirgendiyse, bugün de aynı süreç işliyor. İnsanın kazanması gereken erdemleri araştırması ve hayatına entegre etmesi gereken o zorlu yolda; sadece belli tekrarlarla, belirli pratiklerle, tütsüyle ya da bir doğal taşı bağrına basarak ilerlediğini sanmak bir yanılsamadır. Ritüeller, semboller, astroloji, meditasyon, bitkiler, taşlar, kartlar… Bütün bunlar birer araçtır. Ama bir noktada araç, yolun kendisiymiş gibi kutsallaştırılıyor. Ritüelleri doğru yapmaya çalışırken, ritüelin bize ne katmak istediğini ya da neyi işaret ettiğini kaçırıyoruz.
Bir sembole o kadar çok anlam yüklüyoruz ki, sembolün gösterdiği yere bakmayı unutuyoruz. Kendimize ruhsal bir zırh örüyoruz. Dışarıdan bakıldığında herkes çok farkındalıklı, süreçleri “çözmüş”, son derece dengeli görünüyor; fakat kendi bedeninin ve hislerinin otantik sesini duyamaz hale geliyor. Bu da özden kopup ruhsal bir egonun kucağına düşmekten başka bir şey değildir.
Bu yaklaşımı abartan insan, “ruhsal” olmayı insan olmaktan kaçmak için kullanır:
- Öfkelenmemek için,
- Kıskanmamak için,
- Üzülmemek için,
- Korkmamak için,
- Bağımlılığını görmek zorunda kalmamak için,
- Yas tutmamak için,
- Kendi karanlığına inmemek için…
Her duyguyu hemen bir sembole, bir enerjiye, bir travmaya veya geçmiş hikâyesine bağlayarak anlamlandırmak da bazen o duygunun kendisini doğrudan yaşamaktan kaçmanın sofistike bir yoludur.
“Benim terk edilme korkum var” demek ayrı bir şeydir; terk edilme korkusuyla ilişkide ne yaptığını görmek, bunun sorumluluğunu almak, bedeninde o korkuyla kalabilmek ve zaman içinde başka türlü davranmayı öğrenmek bambaşka bir şeydir.
“Ben sınır problemi yaşıyorum” demek ayrıdır; kırılmaktan korktuğun için herkesi kendinden uzaklaştırdığını fark etmek bambaşka bir şeydir.
“Ben değersizlik yarası taşıyorum” demek ayrıdır; değerini sürekli başkasının onayından almaya çalıştığını görmek ve o boşlukla bir süre hiçbir şey yapmadan kalabilmek bambaşka bir şeydir.
İşte gerçek dönüşüm tam da burada başlar: Yeraltında, karanlıkta, kimsenin alkışlamadığı yerde. Sosyal medyada paylaşılamayacak kadar sıradan, sıkıcı ve çoğunlukla acı verici bir süreçte. Çünkü gerçek dönüşüm estetik veya vitrinlik değildir. Bir süre hiçbir şey anlamadığımız, ilerlemiyormuş gibi hissettiğimiz, aynı noktaya tekrar tekrar geldiğimiz zamanları kapsar.
Toprağın altında duran tohum gibi… Dışarıdan bakıldığında hiçbir şey olmuyordur ama içeride bir şey çözülüyor, çatlıyor, kökleniyor ve yeniden biçimleniyordur.
Belki de bizim en büyük yanılgımız, iyileşmeyi nihai bir varış noktası sanmamızdır. Sanki bir gün bütün travmalarımızı çözecek, bütün gölgelerimizi kabul edecek, tüm merkezlerimizi dengeleyecek, sınırlarımızı kusursuz şekilde koyacak ve sonunda “tamamlanmış” bir insan olarak hayatımıza devam edeceğiz. Carl Jung dahi 83 yaşında hâlâ kendi içsel süreçleri ve çocukluk izleriyle meşguldü.
İnsan tamamlanacak bir proje değildir.
Bugün çok farkında olduğumuz bir konuda yarın yine eski bir refleksimize dönebiliriz.
Bir ilişki bizi yeniden geçmişimizdeki kırılgan bir yere götürebilir.
Bir kayıp, yıllardır çözdüğümüzü sandığımız bir yarayı tekrar kanatabilir.
Bazen yeniden dağılabiliriz.
Bu, yolun yanlış olduğu anlamına gelmez; yolun kendisi zaten budur.
Eve giden yol; hızlandırılmış bir süreç, kusursuz uygulanan ritüeller bütünü ya da her sorunun cevabını bulup bir daha asla acı çekmemek değildir.
Eve giden yol; kestirme yollara sığınmadan kendi karanlığımızın içinden geçebilme cesaretidir. Kendimizi sürekli “iyileştirmeye” çalışmadan önce bazen sadece olduğumuz yerde durabilmektir. Acıyı hemen zihinsel olarak anlamlandırmadan yaşayabilmektir. Her karşılaşmayı bir işarete, her tesadüfü bir mesaja, her yarayı bir “ders”e dönüştürmek zorunda olmadığımızı kabul etmektir. Sembollerin, araçların ve ritüellerin yalnızca birer kapı olduğunu hatırlamaktır. Ve o kapının önünde sonsuza kadar beklemeden, kapıyı açıp içeri girerek payımıza düşen sorumluluğu almaktır.
Ve belki de en önemlisi; kendimizi bulmaya çalışırken kendimizden başka bir şeye dönüşmemektir. Çünkü mikrodalgada çözdürdüğümüz benliğimiz dışarıdan bakıldığında farkındalıklı, sınırlarını bilen ve “uyanmış” görünebilir; ancak özüyle bütünleşmemiş parçalarla yapılan süreçler, nihayetinde yaşamın tadını kaçırır.
Hazır reçetelerle, kestirme yollarla ve tüketim toplumunun bize sunduğu parlak kırmızı ayakkabılarla özgürleşemeyiz. Yapmamız gereken şey; o ayakkabıları bir kenara bırakıp kendi ayaklarımıza yeniden bakmak, üzerinde durduğumuz zemini hissetmek, nereden geldiğimizi hatırlamak ve neyi neden yaptığımızı dürüstçe sormaktır.
Gerçek iyileşme; dondurucudaki o etin zamanla, sabırla ve kendi doğal akışında çözülmesine izin vermekle başlar. En lezzetli yemekler de her zaman kısık ateşte, ağır ağır pişirilenlerdir.
