Oyunlarda yarattığımız ya da seçtiğimiz karakterlerin kendi benliğimizle nasıl bir ilişkisi olabilir? Uzun zamandır oyun oynayan biri olarak bu soru üzerinde son zamanlarda çok düşünüyorum. Öncelikle biraz oyunlar hakkında düşünelim. Özellikle teknolojinin gelişmesiyle birçok oyun türü dijital hayata entegre olmuş durumda. FPS, hikâye, aksiyon, strateji, bulmaca ve daha sayabileceğim birçok oyun türü bulunmakta. Peki bunların hangilerinde kendimizi bulabiliyoruz; ya da kendi karakterlerimizi yaratabiliyor muyuz? Bu sorunun cevabı bazı oyun türleri için ‘evet’. Özellikle hikâye içerikli oyun türlerinde farklı seçimlerin olduğu ve bu seçimlerin oyunun gidişatını ve sonunu etkileyebildiği durumlar oluyor. İşte burada şu soru ortaya çıkıyor: Oyunda yarattığım karakter ben miyim? Çevremden de gözlemlediğim kadarıyla bazı insanlar, oyunlarda kendisinin asla yapmayacağı şeyleri deneyimlemek istiyorken bazıları ise ‘ben olsam ne yapardım?’ şeklinde düşünüyor ve buna göre seçimler yapıyor. Bazı insanlar oyunlarda karakter yaratırken kendi görünüşüne yakın avatarlar kullanıyorken bazıları ise kendisinin tam zıttı karakterler yaratabiliyor.
İdeal Benlik ve Dijital Kimlik İnşası
Oyunlarla oldukça ilgili olan bir psikolog olarak, birçok hikâye içerikli oyun oynadım. Avatar yaratabildiğim ve seçimlerimin hikâyenin sonunu etkilediği oyunlarda ideal benliğime yakın şekilde hareket ettiğimi fark ettim. Seçimleri yaparken şöyle düşünüyordum: Belki gerçekte bunu yapardım ama aslında yapmak istediğim bu olurdu. Ya da gerçekte buna sahip olabilirim ve buna uygun seçimler yapabilirim ama aslında sahip olmak istediğim bu ve buna göre seçim yapacağım… Benim hikâye içerikli oyunlarla ilgili serüvenim genelde bu şekilde ilerliyor. Avatarın görünüşünü kendime benzetiyor aynı zamanda seçim yaparken ‘ben olsam böyle yapardım’ ya da ‘doğrusu bana göre bu olmalı’ şeklinde düşünceler ile seçim yapıyordum. Aynı oyunu oynayan arkadaşlarımla konuştuğumda kiminin benim gibi olduğunu kiminin ise gerçek dışı ya da kendisine hiç benzemeyen avatarlar ile oynamaktan daha çok zevk aldığını fark ettim. Yani insan için oyun oynamak idealindeki hayatı yaşamak ve ideal benliğini deneyimlemek olabileceği gibi gerçek dünyadan kaçış anlamına da gelebiliyor (Yurdigül & Sekmen, 2015).
Oyunlardan bahsettik. Peki, ideal benlik nedir? İdeal Benlik; kişinin olmayı arzuladığı, olması gerektiğini düşündüğü kişi olarak tanımlanabilir (Kavut, 2018). Yani oyun oynarken aslında olmayı istediğimiz, kendimizde olmasını arzuladığımız ya da yaşamak istediğimiz senaryoları oyun yolu ile dışarı aktarabiliyoruz. Bu tarz oyunları oynarken olduğumuz kişi, olmak istediğimiz kişi veya asla yapmayacağımızı düşündüğümüz şeyleri yaparak bir deneyim elde ediyoruz. Dolayısı ile dijital ortamlarda oyunlar aracılığı ile elde ettiğimiz bu deneyim bireyin benlik inşası ya da kimlik oluşturması gibi süreçlerin etki alanında bulunuyor (Soydaş & Kahraman, 2020).
Hazır Karakterler ve Konfor Alanı
Bu noktada başka bir soru daha aklıma takıldı: Peki ya karakteri biz yaratmıyorsak? Örneğin bazı oyunlarda hazır karakterler bulunuyor. 3 ana karakterden birini seçerek oyun oynayabiliyorsun. Örnek verecek olursak bu oyunları düşündüğümde savaşçılar gibi cesur karakterlerin seçilmesinin kişinin ideal benliği ile ilişkilendirilebileceğini düşünüyorum. Ben bu tarz oyunlarda takım arkadaşlarını desteklemeye yönelik karakterleri oynarken kendim gibi hissediyorum. Fakat savaşçılar ya da hasar engellemeye yönelik karakterler, beni konfor alanımdan çıkmış gibi hissettiriyor. Bunun da asla deneyimlemediğim bir özellik olduğundan dolayı bu şekilde hissettirdiğini düşünüyorum. Yeni bir şeyler denemek istediğimde bu tarz oyunlara yönelebiliyorum. ‘Ben olabilseydim böyle olur muydum’ sorusuna cevap aramama da olanak sağladığını düşünüyorum.
Bir Psikolog Gözüyle Oyun Deneyimi
Tabii ki burada oyunda yaratılan avatarların ya da yapılan seçimlerin kişinin gerçek hayattaki karakterinin bir temsili olduğunu savunmuyorum. Sadece insanın kişiliğinin bir parçasında var olan yönü olabileceğini düşünüyorum. Ya da bahsettiğim gibi ideal benliğimizin bir göstergesi olabileceğini de göz önünde bulunduruyorum. Birçok sebep ya da faktör buradan karşımıza çıkabilir. Dolayısıyla kesinlikle böyledir demek elbette ki mümkün değil. Oyunlar, insanlar için birçok anlam ifade ediyor olabilir. Bir psikolog olarak benim için oyunlar ne anlam ifade ediyor? Ben insanları gözlemlemeyi seven biriyim. Dolayısıyla çevrimiçi oyunlar oynarken az önce bahsettiklerimiz benim için pek geçerli olmuyor. Daha çok oyunu kazanmak, insanları anlamak ve davranışlarını yorumlamak şeklinde ilerliyor. Fakat hikâye içerikli ya da role-play game dediğimiz RPG oyunlarında, kendimi o dünyanın içerisindeki ben nasıl olurdu şeklinde ilerletiyorum. Kimi zaman ise idealimdeki kendimi oluşturuyorum diyebilirim. Kimliğim ve ideal benliğim arasında oyun tarzım değişiyor. Fakat kendimde asla bulunmayan şeyleri deneyimlemeyi bu tarz oyunlarda pek kullanmıyorum.
Yani oyun oynamak herkes için farklı bir anlama geliyor olabilir. Kimisi için gerçek bir dünya iken kimisi için gerçekten kaçış anlamına gelebilir. Benliğimizin parçalarını bulduğumuz bir alan olabileceği gibi kendimizde görmek istemediğimiz bir hayat da olabilir. Sınırlı bir deneyim olsa da hiç sahip olamayacağımız şeyleri deneyimleme imkânı bulduğumuz bir alan da olabilir… Teknoloji hızlı bir şekilde ilerliyor. Kim bilir, belki bu sınırlar kalkar ve çok daha fazlasını da deneyimleyebiliriz.
Kaynakça
Kavut, S. (2018). Goffman’ın benlik sunumu kuramı bağlamında sosyal medyada kimlik inşası: Instagram üzerine bir araştırma. Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 1, 1-12. Soydaş, N. & Kahraman, N. T. (2020). Gündelik Hayatta Benlik Sunumunun Dijital Oyunlar Üzerinden İncelenmesi “The Sims 4 Oyunu Örneği”. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 7, 235-252. Yurdigül, A. & Sekmen, M. (2015). Dijital Oyunlarda Korku ve Şiddet: League Of Legends Oyununun Göstergebilimsel Çözümlemesi. Uluslararası Oyun ve Oyuncak Kongresi Erzurum Bildiriler Kitabı, 130-142.
