Bazı duygular vardır; hayatınızda yaşadığınız hiçbir olaya tam olarak oturmaz. Mantıklı açıklamalar üretirsiniz. Çocukluğunuza bakarsınız, ilişkilerinizi gözden geçirirsiniz, yaşam koşullarınızı değerlendirirsiniz. Her şey olması gerektiği gibidir. Yine de içinizde sürekli çalışan bir alarm sistemi vardır.
Sanki görünmeyen bir tehlike yaklaşmaktadır.
Bu nedenle birçok insan aynı soruyu sormaya başlar: “Acaba hissettiğim her şey gerçekten bana mı ait?”
İşte kuşaklar arası travma tartışmaları tam da bu sorunun etrafında şekilleniyor.
Travma Sadece Yaşayan Kişiye Mi Aittir?
Travma, klasik tanımıyla bireyin baş etme kapasitesini aşan ve güvenlik algısını sarsan deneyimlerdir. Ancak günümüzde psikoloji, travmayı yalnızca yaşanan olay üzerinden değerlendirmiyor. Asıl önemli olan, o deneyimin sinir sistemi, ilişkiler, duygu düzenleme becerileri ve yaşam algısı üzerinde bıraktığı etkiler. Bu bakış açısı beraberinde daha çarpıcı bir soruyu gündeme getiriyor: Bir travmanın etkileri, onu yaşayan kişiyle sınırlı kalır mı?
Bize Ait Olmayan Duygular Mümkün mü?
Bu sorunun popülerleşmesinde önemli rol oynayan isimlerden biri Mark Wolynn’dir. Wolynn, Seninle Başlamadı adlı kitabında bazı duygusal örüntülerin yalnızca bireyin yaşam öyküsüyle açıklanamayabileceğini öne sürer. Ona göre kimi zaman yoğun kaygılar, açıklanamayan korkular veya tekrar eden ilişki problemleri; aile tarihinde konuşulmamış kayıplar, erken ölümler ya da bastırılmış travmatik deneyimlerle bağlantılı olabilir. Kitabın dikkat çekici tarafı, insanları aile hikâyelerine farklı bir gözle bakmaya davet etmesidir. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bu yaklaşım, travmanın nesilden nesile kesin olarak aktarıldığını kanıtlayan bir bilimsel model değil; klinik gözlemlerden beslenen bir yorumlama çerçevesidir. Peki bilim bu konuda ne söylüyor?
Epigenetik Travmayı Açıklayabilir mi?
Son yıllarda bu tartışmanın merkezine yerleşen alanlardan biri epigenetik oldu. Epigenetik, DNA dizilimini değiştirmeden genlerin çalışma biçimini etkileyen biyolojik mekanizmaları inceler. Başka bir ifadeyle, yaşam deneyimleri biyolojik sistemlerde bazı izler bırakabilir. Bu noktada sıklıkla yanlış anlaşılan bir konu vardır: Epigenetik araştırmalar, “travma doğrudan genlerle aktarılır” sonucunu ortaya koymuş değildir. Örneğin Rachel Yehuda ve çalışma arkadaşlarının Holokost’tan sağ kurtulan bireyler ve çocukları üzerine yürüttüğü araştırmalar, stres sistemleriyle ilişkili bazı biyolojik farklılıklar göstermiştir. Ancak Yehuda’nın kendisi de bu bulguların travmanın doğrudan kalıtıldığı anlamına gelmediğini özellikle vurgulamaktadır. Benzer şekilde, “Dutch Hunger Winter” olarak bilinen çalışmalar da gebelik döneminde yaşanan ciddi açlık koşullarının sonraki kuşaklarda bazı fizyolojik sonuçlarla ilişkili olabileceğini göstermiştir.
Bu araştırmalar önemli ipuçları sunmaktadır. Ancak tek başlarına, travmanın kuşaktan kuşağa değişmeden aktarıldığını kanıtlamazlar.
Belki de Aktarılan Travma Değil, Travmanın İzleridir
Kuşaklar arası etkilerden söz edildiğinde konu yalnızca biyoloji değildir. Bir çocuk; duyguların nasıl ifade edildiğini, çatışmaların nasıl çözüldüğünü, yakınlığın nasıl kurulduğunu, güvenin nasıl hissedildiğini ailesinden öğrenir. Sürekli tetikte yaşayan bir ebeveyn çocuğuna doğrudan “dünya tehlikeli bir yerdir” demeyebilir. Ancak çocuk, bu mesajı sözcüklerden değil; davranışlardan, yüz ifadelerinden ve duygusal atmosferden öğrenebilir. Bu nedenle birçok araştırmacı kuşaklar arası aktarımı, biyolojik mirastan çok öğrenilmiş duygu düzenleme ve ilişki kurma biçimleri üzerinden açıklamaktadır.
Peki Wolynn Haklı mı?
Belki de sorulması gereken soru bu değildir. Wolynn’in yaklaşımı bilimsel literatürde kesinleşmiş bir gerçek olarak kabul edilmese de önemli bir noktaya işaret eder: İnsan hikâyesi yalnızca bireysel deneyimlerden oluşmaz. Ailelerin sessizlikleri, kayıpları, korkuları ve baş etme biçimleri bazen sonraki nesillerin yaşamlarında da yankı bulabilir. Bu nedenle bazı terapistler için aile geçmişine bakmak, bugünkü duygusal örüntüleri anlamada değerli bir pencere sunar. Ancak bu pencereyi kesin bir açıklama olarak değil, olasılıklardan biri olarak değerlendirmek gerekir.
Bilim Bugün Nerede Duruyor?
Bugünkü bilimsel veriler üç temel noktada birleşiyor: Travmatik deneyimler biyolojik sistemlerde ölçülebilir etkiler bırakabilir. Bu etkiler aile ortamı, ebeveynlik biçimleri, bağlanma örüntüleri ve sosyal öğrenme yoluyla sonraki kuşaklara taşınabilir. Ancak travmanın doğrudan ve değişmeden genetik olarak aktarıldığı henüz kesin biçimde gösterilmiş değildir. Kısacası bilim ne tamamen reddediyor ne de koşulsuz kabul ediyor. Araştırmalar devam ediyor ve cevaplar hâlâ gelişiyor.
Belki de asıl mesele, hissettiğimiz her duygunun kökenini kesin olarak bulmak değildir. Bazen yaşadığımız acılar gerçekten bize aittir. Bazen de aile hikâyelerinin görünmeyen izleri hayatımıza beklenmedik şekillerde dokunur. Önemli olan, hangi hikâyeyi taşıyor olursak olalım onu fark edebilmek ve gerektiğinde yeniden yazabilmektir. Çünkü insan yalnızca geçmişinin ürünü değildir. Aynı zamanda geçmişine vereceği yeni anlamların da yaratıcısıdır.
