Bazen insan birini yalnızca özlemez. Bedeni de onu arar.
Bir ses duymak ister. Bir kapının açılmasını, tanıdık bir ayak sesini, yıllarca sıradan sandığı bir nefes alışını… Bir kez daha sarılabilmek, yüzüne bakabilmek, yanında birkaç dakika oturabilmek ister. Zihin, kaybın gerçekliğini biliyor olsa bile insanın içinde bir yer hâlâ o kişiyi bekliyor gibidir.
Belki de özlemenin en zor yanı budur: Aklımız birinin artık burada olmadığını bilir; fakat sevgimiz bu bilgiye aynı hızla yetişemez.
Özlemek Neden Bu Kadar Fiziksel Hissettirir?
Özlem çoğu zaman zihinsel bir deneyim gibi anlatılır. Birini düşünürüz, geçmişi hatırlarız ve üzülürüz. Oysa özellikle sevilen birinin kaybından sonra yaşanan özlem bundan çok daha bedensel olabilir.
Göğüste bir ağırlık, boğazda düğümlenme, uykuya dalamama, iştahsızlık, huzursuzluk ya da insanın içinden bir şey çekiliyormuş gibi hissetmesi…
Çünkü kaybettiğimiz kişi yalnızca anılarımızın içinde yaşayan biri değildir. Uzun yıllar boyunca güven duygumuzun, günlük rutinlerimizin ve dünyayla kurduğumuz ilişkinin de bir parçası hâline gelmiştir. Bağlanma kuramı perspektifinden bakıldığında, yakın ilişkiler insanın güvenlik ve aidiyet sisteminde önemli bir yere sahiptir. Sevdiğimiz kişiye ulaşmak, onun sesini duymak veya yanında bulunmak zaman içerisinde zihnimiz için son derece tanıdık bir düzen oluşturur.
Ölüm ise bu düzeni bir anda değiştirir.
Kişi artık orada değildir; fakat onu aramaya alışmış olan sistem hemen ortadan kalkmaz. Belki bu yüzden bazen telefonumuzu elimize alıp onu aramak isteriz. Kalabalığın içinde ona benzeyen birini görünce bir anlığına kalbimiz hızlanabilir. Bir koku, bir şarkı veya sıradan bir cümle bizi yıllar öncesine götürebilir.
Ve bazen tek istediğimiz şudur:
“Sesini bir kez daha duyabilsem.”
Özlem, Sevginin Yok Olmadığı Yerdir
Yas uzun yıllar boyunca çoğunlukla “kaybedilen kişiden ayrışma” üzerinden ele alındı. Ancak modern yas literatüründe önemli bir başka kavram daha bulunuyor: süren bağlar (continuing bonds).
Bu yaklaşım, sevdiğimiz biri öldüğünde onunla kurduğumuz ilişkinin mutlaka tamamen sona ermek zorunda olmadığını; ilişkinin biçim değiştirebildiğini söyler.
Onun söylediği bir cümleyi hatırlamak, zor bir karar verirken “O burada olsaydı ne derdi?” diye düşünmek, fotoğraflarına bakmak, mezarını ziyaret etmek, onun değerlerini yaşatmak veya hayatımızdaki bazı seçimlerde onun etkisini hissetmek bu devam eden bağın farklı görünümleri olabilir.
Araştırmalar bu bağların herkes için ve her durumda aynı sonucu vermediğini gösteriyor. Bazen teselli sağlayabilirken bazen özlemi yoğunlaştırabilir. Ancak güncel çalışmalar, ölen kişiyle kurulan içsel ilişkinin anlam oluşturma, kimlik ve kaybı kişinin yaşam öyküsüne yerleştirme süreçlerinde önemli olabileceğini gösteriyor.
Belki de mesele sevdiğimiz insanı hayatımızdan çıkarmak değildir.
Belki mesele, onu artık dokunamadığımız hâliyle hayatımızda nereye koyacağımızı yavaş yavaş öğrenmektir.
“Ne Zaman Geçecek?”
Yas yaşayan insanların sıkça sorduğu sorulardan biri budur:
“Bu acı ne zaman geçecek?”
Fakat belki de bu sorunun tek bir cevabı yoktur.
Çünkü yas, yalnızca acının zamanla azalması değildir. Aynı zamanda sevdiğimiz kişiyle kurduğumuz ilişkinin, onun yokluğunda yeniden biçimlenmesidir.
Başlangıçta özlem hayatın tamamını kaplayabilir. Sabah gözümüzü açtığımız anda kaybı yeniden hatırlarız. Akşam olduğunda anlatmak istediğimiz şeylerin biriktiğini fark ederiz. İyi bir şey yaşadığımızda bile sevincin hemen arkasından “Keşke burada olsaydı” düşüncesi gelebilir.
Zaman içerisinde kayıp unutulmaz; fakat onunla birlikte yaşayabilme kapasitemiz değişebilir.
Bir gün o kişiyi düşündüğümüzde ilk gelen şey yalnızca ölüm anı olmayabilir. Bir kahkaha gelebilir. Bir yemek masası. Arabada yapılan sıradan bir yolculuk. Bize söylediği komik bir söz. Bazen de onun bize baktığı hâli.
Acının yanına başka duygular yerleşmeye başlayabilir.
Sevgi, minnet, gurur, hatta gülümseme…
Bu, daha az sevdiğimiz anlamına gelmez.
Belki tam tersine, sevgimizin artık yalnızca kaybın acısıyla değil, o kişinin hayatımızda gerçekten var olmuş olmasının değeriyle de yaşayabildiği anlamına gelir.
Yoğun Özlem Her Zaman Bir Hastalık Değildir
Birini çok özlemek, özellikle kaybın ardından, tek başına psikolojik bir bozukluk göstergesi değildir.
Yasın biçimi kişiden kişiye değişebilir. İlişkinin yakınlığı, kaybın koşulları, kişinin sosyal destek sistemi, kültürü ve geçmiş deneyimleri yas sürecini etkileyebilir.
Psikiyatri literatüründe “uzamış yas bozukluğu” adı verilen klinik bir durum bulunmaktadır ve yoğun özlem bu tablonun önemli özelliklerinden biridir. Ancak yoğun biçimde özlüyor olmak tek başına böyle bir tanı anlamına gelmez. Klinik değerlendirmelerde sürenin yanı sıra kişinin gündelik yaşamındaki belirgin ve kalıcı işlev kaybı gibi birçok unsur birlikte ele alınır.
Dolayısıyla yas yaşayan bir insana hemen “artık toparlanmalısın” demek kadar, her yoğun duyguyu hastalık olarak görmek de doğru değildir.
Bazen insan gerçekten sadece çok özlemektedir.
Çünkü gerçekten çok sevmiştir.
Bazı İnsanların Yokluğu Büyük Olur
Belki bütün özlemlerin ağırlığı aynı değildir.
Bazı insanlar hayatımızda yalnızca bir role sahip değildir. Bazen bir baba yalnızca baba değildir; güven duygusudur, danışılan kişidir, insanın arkasını döndüğünde orada olduğunu bildiği kişidir. Bazen bir eş yalnızca eş değildir; evdir. Bazen bir arkadaş, kişinin dünyada anlaşıldığını hissettiği yerdir.
Böyle birini kaybettiğimizde eksilen yalnızca bir insan değildir.
Onunla birlikte kurduğumuz küçük dünya da değişir.
Bu nedenle “Onsuz hayatı nasıl yaşayacağım?” sorusu aslında son derece insani bir sorudur.
Ve belki bu sorunun cevabını hayatın tamamı için bugün vermek zorunda değiliz.
İnsan bazen hayatı yıllarla değil, günlerle taşır.
Sonra bir gün farkında olmadan kaybettiği insanın öğrettiği bir şeyi yaparken bulur kendini. Onun kullandığı bir kelimeyi söyler. Bir mesele karşısında onun gibi davranır. Bir başkasına, yıllar önce kendisine gösterilmiş olan şefkati gösterir.
O zaman çok ince bir şey fark edilir:
Bazı insanlar gittikten sonra yalnızca hatıralarımızda kalmaz. Bizim bir parçamız hâline gelmiş olarak yaşamaya devam ederler.
Belki özlemek de tam olarak burada doğar.
Bir zamanlar dokunabildiğimiz bir insanın artık dokunamayacağımız kadar uzakta olmasıyla, buna rağmen bize bıraktığı şeylerin hâlâ içimizde bu kadar yakın olması arasındaki mesafede.
Bu yüzden bazı geceler hâlâ sesini duymaya ihtiyaç duyarız.
Ve belki zamanla öğreniriz ki o sesi artık eskisi gibi dışarıdan duyamıyor olsak da, bize söylediği bazı şeyler çoktan içimizde bir yere yerleşmiştir.
Özlemek bitmeyebilir.
Ama özlemin taşıdığı acı zamanla biçim değiştirebilir.
Çünkü yasın karşıtı unutmak değildir.
Ve sevginin sonu her zaman ölüm değildir.
Kaynakça
- Hewson, H., Galbraith, N., Jones, C. & Heath, G. (2024). The impact of continuing bonds following bereavement: A systematic review. Death Studies, 48(10), 1001–1014.
- Field, N. P., Gao, B. & Paderna, L. (2005). Continuing bonds in bereavement: An attachment theory based perspective. Death Studies, 29(4), 277–299.
- Stroebe, M., Schut, H. & Boerner, K. (2010). Continuing bonds in adaptation to bereavement: Toward theoretical integration. Clinical Psychology Review, 30(2), 259–268.
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR): Prolonged Grief Disorder.
