Giriş İnsan ruh sağlığı, bireysel özelliklerin yanında fiziksel ve sosyal çevrenin özelliklerinden de etkilenmektedir. Hava sıcaklığı, nem, yağış ve güneşlenme gibi meteorolojik koşullar günlük yaşamın düzenlenmesini etkilerken; aşırı hava olayları bu ilişkinin daha belirgin hâle gelmesine yol açabilmektedir. İklim değişikliğinin sıcak hava dalgaları, seller, fırtınalar ve kuraklık gibi olayların riskini değiştirmesi, çevresel koşullar ile ruh sağlığı arasındaki ilişkinin önemini artırmıştır.
Güncel literatür, iklim ve meteorolojik maruziyetlerin çeşitli ruhsal ve davranışsal sonuçlarla ilişkili olduğunu göstermektedir (Li vd., 2023; Walinski vd., 2023). Olumsuz hava koşullarının ruh sağlığı üzerindeki etkileri iki temel biçimde ele alınabilir. Birincisi, bireyin aşırı hava olayına doğrudan maruz kalmasıdır.
Sel sırasında yaşam alanının zarar görmesi, yaralanma riski veya yakınların kaybı travmatik stres tepkilerini tetikleyebilir. İkincisi, hava koşullarının günlük yaşamı dolaylı olarak bozmasıdır. Aşırı sıcaklık uyku ve fiziksel konforu bozabilir; kuraklık ve uzun süreli çevresel değişimler ekonomik belirsizlik ve geleceğe yönelik kaygıyı artırabilir (Burrows vd., 2024; Walinski vd., 2023).
Bu nedenle meteorolojik koşulların ruh sağlığı üzerindeki etkisini yalnızca anlık duygu değişimleri üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Bu derlemede aşırı sıcaklık ve soğuk, sel ve diğer aşırı hava olayları, uzun süreli iklimsel değişiklikler, risk grupları ve koruyucu faktörler incelenmektedir. Ayrıca bulguların ruh sağlığı hizmetleri ve önleyici müdahaleler açısından anlamı tartışılmaktadır.
Aşırı Sıcaklıkların Ruh Sağlığına Etkisi Aşırı sıcaklık, meteorolojik koşullar ile ruh sağlığı arasındaki ilişkinin en fazla incelenen boyutlarından biridir. Li ve arkadaşlarının (2023) sistematik derleme ve meta-analizi, aşırı termal koşullar ve sıcak hava dalgalarının ruhsal ve davranışsal bozukluklarla ilişkili olduğunu göstermiştir. Araştırmada aşırı yüksek sıcaklıkların özellikle bazı ruhsal bozukluklar açısından daha yüksek riskle ilişkili olduğu, ancak çalışmalar arasında yöntemsel farklılıkların bulunduğu belirtilmiştir.
Bu nedenle sıcaklık ile ruh sağlığı arasındaki ilişkinin basit ve doğrusal olmadığı söylenebilir. Manoj ve arkadaşlarının (2025) 22 çalışmayı kapsayan sistematik derlemesinde de yüksek sıcaklıkların duygu durum bozuklukları nedeniyle hastane yatışları ve acil servis başvurularındaki artışlarla ilişkili olduğu bildirilmiştir. Bulgular, ergenler, kadınlar ve yaşlı bireylerin bazı sonuçlar açısından daha duyarlı olabileceğine işaret etmektedir.
Aynı derlemede kısa süreli nem maruziyetinin duygu durum belirtileriyle, aşırı soğuk maruziyetinin ise özellikle bazı gruplarda depresif bozukluklarla ilişkili olduğu bildirilmiştir. Bununla birlikte çalışmaların çoğunun orta düzeyde kaliteye sahip olması, sonuçların dikkatli yorumlanmasını gerektirmektedir (Manoj vd., 2025). Aşırı sıcaklığın ruh sağlığı üzerindeki etkilerinde uyku önemli bir aracı mekanizma olabilir.
Yüksek gece sıcaklıkları uykuya dalmayı ve uykuyu sürdürmeyi zorlaştırabilir. Uyku bozulması ise duygu düzenleme ve stresle başa çıkma kapasitesini olumsuz etkileyebilir. Ayrıca sıcak havalarda açık hava etkinliklerinin azalması ve günlük hareketliliğin sınırlanması sosyal etkileşimleri azaltabilir.
Böylece fiziksel stres, uyku bozukluğu ve davranışsal değişiklikler birbirini güçlendirebilir. Aşırı Soğuk, Yağış ve Uzun Süreli Çevresel Değişimler Aşırı soğuk ve yoğun yağışın ruh sağlığı üzerindeki etkileri, aşırı sıcaklık kadar tutarlı değildir. Li ve arkadaşlarının (2023) derlemesi, farklı meteorolojik değişkenlerin ruhsal sonuçlarla ilişkisinin incelendiğini; ancak çalışmaların maruziyet tanımları ve sonuç ölçümleri bakımından oldukça heterojen olduğunu göstermektedir.
Manoj ve arkadaşlarının (2025) sistematik derlemesinde ise aşırı soğuk maruziyetinin bazı depresif bozukluk sonuçlarıyla ilişkili olduğu, ancak sıcaklık etkilerine kıyasla kanıtların daha sınırlı olduğu belirtilmiştir. Yoğun yağışın etkisi çoğu zaman yağışın kendisinden çok yaşam üzerindeki sonuçları üzerinden ortaya çıkabilir. Ulaşımın aksaması, açık alan kullanımının azalması, sosyal etkinliklerin ertelenmesi ve afet riskinin yükselmesi stres düzeyini artırabilir.
Bu nedenle yağışın ruh sağlığı üzerindeki etkisi, meteorolojik maruziyet ile sosyal ve ekonomik koşulların etkileşimi içinde değerlendirilmelidir. Daha yavaş ilerleyen iklimsel değişiklikler de ruh sağlığı açısından önem taşımaktadır. Burrows ve arkadaşlarının (2024) 57 çalışmayı kapsayan sistematik derlemesinde kuraklık, zaman içinde değişen sıcaklıklar ve ekosistemlerdeki değişimlerin depresyon ve kaygı belirtileri, intihar ve genel psikolojik sıkıntı gibi sonuçlarla ilişkili olabildiği bildirilmiştir.
Nitel araştırmalar ise endişe, yas ve hayal kırıklığı gibi duyguların öne çıktığını göstermektedir. Bununla birlikte bazı araştırmalarda karışık veya anlamsız sonuçlar bulunması, uzun süreli iklim değişiklikleri ile ruh sağlığı arasındaki nedensel yolların hâlen tam olarak açıklanmadığını göstermektedir (Burrows vd., 2024). Sel, Fırtına ve Diğer Aşırı Hava Olayları Sel, fırtına ve kasırga gibi aşırı hava olayları, ruh sağlığı açısından doğrudan travmatik olabilmektedir.
Ev ve iş yerlerinin zarar görmesi, ekonomik kayıplar, yaralanma riski, yakınların kaybı ve yerinden edilme gibi deneyimler olay sonrasında uzun süre devam eden psikolojik sonuçlara yol açabilir. Walinski ve arkadaşlarının (2023) kapsamlı anlatı derlemesinde sel, fırtına ve yangın gibi akut aşırı hava olayları ile psikolojik sıkıntı ve çeşitli ruhsal bozukluklar arasındaki ilişki ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Cruz ve arkadaşlarının (2020) Birleşik Krallık'a ilişkin anlatı sentezi ve meta-analizinde, aşırı hava olaylarının ruh sağlığı üzerindeki etkileri incelenmiş; özellikle sel ve sıcak hava dalgalarının psikolojik sonuçları üzerinde durulmuştur.
Çalışma, aşırı hava olaylarının yalnızca olay sırasında değil, sonrasında da ruhsal sağlık açısından sonuçlar oluşturabileceğini göstermektedir. Afet sonrasında yaşam düzeninin bozulması, ekonomik kayıplar ve sosyal ağların zayıflaması psikolojik iyileşmeyi zorlaştırabilmektedir. Güney ve Güneydoğu Asya'ya ilişkin daha geniş bir sistematik derlemede 70 gözlemsel çalışma değerlendirilmiştir.
Patwary ve arkadaşları (2024), sel, fırtına dalgası, tayfun, siklon, aşırı sıcaklık ve nehir kıyısı erozyonu gibi olaylarla travma sonrası stres, depresyon, kaygı, psikolojik sıkıntı ve intihar gibi sonuçlar arasında ilişkiler bildirildiğini belirtmiştir. Bununla birlikte çalışmaların önemli bir bölümünün kesitsel olması ve uzunlamasına verilerin sınırlı bulunması, nedensellik konusunda temkinli olunması gerektiğini göstermektedir. Psikolojik ve Sosyal Mekanizmalar Olumsuz hava koşullarının ruh sağlığı üzerindeki etkileri biyolojik, psikolojik ve sosyal mekanizmaların birleşimiyle açıklanabilir.
Doğrudan yaşam tehdidi ve kontrol kaybı, özellikle afetlerde yoğun korku ve çaresizlik yaratabilir. Olay sonrasında ise kayıp, belirsizlik ve güvenlik duygusunun bozulması travma sonrası stres belirtilerinin sürmesine katkıda bulunabilir. Ekonomik kaynakların kaybı da stresin süreklilik kazanmasına neden olabilir (Walinski vd., 2023).
Bir diğer mekanizma sosyal ilişkilerin bozulmasıdır. Aşırı hava olayları nedeniyle insanların evlerinden ayrılması veya sosyal alanların kullanılamaz hâle gelmesi sosyal desteği azaltabilir. Sosyal destek ise stresli ve travmatik olaylarla baş etmede önemli bir koruyucu faktördür.
Dolayısıyla aynı meteorolojik olaya maruz kalan iki kişinin ruhsal sonuçlarının farklı olması beklenebilir. İklim değişikliğiyle bağlantılı uzun süreli çevresel belirsizlik de psikolojik açıdan önemlidir. Cosh ve arkadaşlarının (2024) sistematik derlemesi, iklim değişikliğiyle ilişkili korku, endişe ve kaygının psikolojik sıkıntı ve bazı ruhsal belirtilerle ilişkili olabildiğini göstermiştir.
Bu tür tepkiler her zaman psikopatoloji olarak değerlendirilmemelidir; ancak yoğunlaştığında veya günlük işlevselliği bozduğunda ruh sağlığı açısından klinik önem kazanabilir. Risk Grupları ve Koruyucu Faktörler Olumsuz hava koşullarının ruhsal etkileri toplumdaki bütün bireylerde aynı düzeyde görülmemektedir. Çocuklar ve ergenler, yaşlılar, ekonomik kaynakları sınırlı bireyler, daha önce ruhsal güçlük yaşamış kişiler ve afetlere tekrar tekrar maruz kalan topluluklar daha yüksek risk taşıyabilir.
Manoj ve arkadaşlarının (2025) derlemesinde yaş, cinsiyet ve bazı demografik özelliklere göre farklılaşan duyarlılıklar bildirilmiştir. Patwary ve arkadaşlarının (2024) incelemesinde ise demografik, ekonomik, sağlıkla ilgili, afet maruziyetine ilişkin, psikolojik ve topluluk düzeyindeki çok sayıda risk faktörü tanımlanmıştır. Ekonomik kaynaklar özellikle önemlidir.
Ev veya iş kaybı, geçim kaynaklarının zarar görmesi ve zorunlu yer değiştirme gibi sonuçlarla baş etme imkânı sınırlı olan bireylerde stresin uzun sürmesi daha olasıdır. Buna karşılık sosyal destek, güvenilir bilgiye erişim, erken uyarı sistemleri ve sağlık hizmetlerinin sürekliliği koruyucu rol oynayabilir. Afet öncesinde hazırlıklı olma ve olay sırasında güvenilir bilgi alma, bireyin kontrol ve güvenlik algısını güçlendirebilir.
Bu nedenle psikolojik dayanıklılık yalnızca bireysel bir özellik olarak görülmemelidir. Toplumsal hazırlık, sağlık hizmetlerinin erişilebilirliği, sosyal yardım sistemleri ve yerel yönetimlerin kriz kapasitesi de ruh sağlığını etkileyen koruyucu faktörlerdir. Önleme ve Müdahale Olumsuz hava koşullarının ruh sağlığı üzerindeki etkilerini azaltmak için müdahalelerin yalnızca afet sonrasına bırakılmaması gerekir.
Afet öncesinde erken uyarı sistemleri, risk iletişimi, psikoeğitim ve kırılgan grupların belirlenmesi önemlidir. Afet sırasında güvenlik, barınma ve temel ihtiyaçların karşılanması psikolojik yükün azaltılmasına katkı sağlayabilir. Afet sonrasında ise psikolojik ilk yardım, sosyal destek ve gerektiğinde psikoterapi veya psikiyatrik değerlendirme hizmetleri erişilebilir olmalıdır.
Aşırı sıcaklıklar açısından da halk sağlığı ve ruh sağlığı hizmetlerinin birlikte çalışması gerekmektedir. Kentsel planlama, serinleme alanları, risk gruplarının izlenmesi, halkın bilgilendirilmesi ve sağlık hizmetlerine erişimin korunması çok boyutlu bir yaklaşımın parçalarıdır. Manoj ve arkadaşları (2025), aşırı sıcaklıkların ruh sağlığı üzerindeki etkilerini azaltmak için kentsel planlama, kamu eğitimi, tele-tıp ve politika düzeyindeki uygulamaların önemini vurgulamaktadır.
Müdahale kanıtlarının gelişmekte olduğu da unutulmamalıdır. Bu nedenle gelecekteki çalışmaların yalnızca ruhsal riskleri belirlemekle kalmayıp hangi psikososyal müdahalelerin hangi hava olaylarında, hangi gruplar için ve ne kadar süreyle etkili olduğunu değerlendirmesi gerekmektedir. Sonuç Genel olarak değerlendirildiğinde, olumsuz hava koşulları ruh sağlığını doğrudan ve dolaylı yollarla etkileyebilen önemli çevresel stresörlerdir.
Aşırı sıcaklıklar özellikle ruhsal ve davranışsal bozukluklarla ilişkili sağlık hizmeti kullanımında artışla; sel ve diğer aşırı hava olayları ise travma sonrası stres, depresyon, kaygı ve psikolojik sıkıntı gibi sonuçlarla ilişkilendirilmektedir. Kuraklık ve uzun süreli çevresel değişimler ise daha süreğen kaygı, yas ve belirsizlik deneyimleriyle bağlantılı olabilir. Bununla birlikte hava koşulları ruhsal sonuçları tek başına belirlememektedir.
Yaş, mevcut ruhsal durum, sosyoekonomik koşullar, sosyal destek, olayın şiddeti ve bireyin kontrol algısı gibi değişkenler etkilerin yönünü ve büyüklüğünü değiştirebilmektedir. Bu nedenle konu biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutları bir arada ele alan bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmelidir. Sonuç olarak ruh sağlığı hizmetleri, afet ve iklim politikalarından bağımsız düşünülmemelidir.
Erken uyarı, afet hazırlığı, sosyal destek, psikolojik ilk yardım ve erişilebilir ruh sağlığı hizmetleri birlikte yürütüldüğünde olumsuz hava koşullarının psikolojik yükünün azaltılması mümkün olabilir. Gelecekte yapılacak araştırmaların özellikle uzunlamasına tasarımlara, farklı kültürel bağlamlara ve dayanıklılık süreçlerine odaklanması alana önemli katkı sağlayacaktır.
Kaynakça
- Burrows, K., Denckla, C. A., Hahn, J., Schiff, J. E., Okuzono, S. S., Randriamady, H., Mita, C., Kubzansky, L. D., Koenen, K. C., & Lowe, S. R. (2024). A systematic review of the effects of chronic, slow-onset climate change on mental health. Nature Mental Health, 2(2), 228–243. https://doi.org/10.1038/s44220-023-00170-5
- Cosh, S. M., Ryan, R., Fallander, K., Robinson, K., Tognela, J., Tully, P. J., & Lykins, A. D. (2024). The relationship between climate change and mental health: A systematic review of the association between eco-anxiety, psychological distress, and symptoms of major affective disorders. BMC Psychiatry, 24, 833. https://doi.org/10.1186/s12888-024-06274-1
- Cruz, J., White, P. C. L., Bell, A., & Coventry, P. A. (2020). Effect of extreme weather events on mental health: A narrative synthesis and meta-analysis for the UK. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(22), 8581. https://doi.org/10.3390/ijerph17228581
- Li, D., Zhang, Y., Li, X., Liu, Y., & others. (2023). Climatic and meteorological exposure and mental and behavioral health: A systematic review and meta-analysis. Science of the Total Environment, 892, 164435. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.164435
- Manoj, N., Kennedy, M. K., Liu, M., & Olagunju, A. T. (2025). Impacts of extreme temperatures on mood disorders: A systematic review. European Psychiatry, 68(1), e149. https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2025.10110 Patwary, M. M., Bardhan, M., Haque, M. A., Moniruzzaman, S., Gustavsson, J., Khan, M. M. H., Koivisto, J., Salwa, M., Mashreky, S. R., Rahman, A. K. M. F., Tasnim, A., Islam, M. R., Alam, M. A., Hasan, M., Harun, M. A. Y. A., Nyberg, L., & Islam, M. A. (2024). Impact of extreme weather events on mental health in South and Southeast Asia: A two decades of systematic review of observational studies. Environmental Research, 250, 118436. https://doi.org/10.1016/j.envres.2024.118436
- Walinski, A., Sander, J., Gerlinger, G., Clemens, V., Meyer-Lindenberg, A., & Heinz, A. (2023). The effects of climate change on mental health. Deutsches Ärzteblatt International, 120(8), 117–124. https://doi.org/10.3238/arztebl.m2022.0403