Çocukluk dönemi, bireyin duygusal sosyal ve bilişsel temellerinin atıldığı önemli bir süreçtir. Bu dönemde kazanılan beceri ve deneyimler çocuğun hem kendisiyle hem de çevresiyle kuracağı ilişkilerin niteliğini büyük oranda şekillendirmektedir. Farkındalık deneyimle geliştirilen bir beceridir. Aile ile kurduğu iletişim ve yetiştirildiği ortamdan gelen kültürel kodlar duygularını nasıl yaşayacağı konusuna yön vermektedir. Çocuğa bakım verenin duygu farkındalığı ne kadar yüksekse çocukta bu beceri daha kolay gelişmektedir. Kendi duygularını tanıyıp ifade edebilen çocuklar zorlu duygularla baş etme becerini daha kolay kazanmaktadırlar.
Duygu Farkındalığı Nedir?
Duygu farkındalığı bireyin hissettiği duyguyu ayırt edebilmesidir. Duygunun nedenini anlayabilmesi ve duygularının davranışlarını nasıl etkilediğini fark edebilmesidir. Çocuklar doğdukları andan itibaren yaşadıkları duyguları bir yetişkinin rehberliğinde keşfetmeye başlarlar. Zaman içerisinde de duygularını tanımayı ve yönetmeyi öğrenirler. Hissettiği duyguya ‘‘üzgünüm’’, ‘‘kızgınım’’, ‘‘öfkeliyim’’ ya da heyecanlıyım diyebilen bir çocuk, kendi iç dünyasıyla temas kurmaya başlamıştır. Duyguları susturmak yerine konuşturmak çocuğun yaşadığı zorlu duyguya eşlik etmek yaşanılacak birçok probleminde önüne geçmektedir.
Duygular ne İster?
Duygular kabul edilmek anlaşılmak ve regüle olmak ister. Çocukluk döneminde başlayan duygu regülasyonunun süreçleri vardır. Erken çocuklukta ‘‘ağladığımda yanımda biri var veya yanıma biri gelir.’’ Bakım veren beni besleyen yanımda duygusu onu rahatlatır. Ancak çocukluk ve ergenlik döneminde çocuğun kendisini sakinleştirme yolları değişmektedir. Olaylar karşısında yaşadıkları zorlu duyguları dengelemekte zorlanabilirler. Yaşadığım bu duygu bana ne hissettiriyor? Bedenim de nerede hissediyorum? Daha farklı çözüm yolları neler olabilir? Gibi sorularla çocuklar duyguyu soyut kavramdan çıkarıp somut bir deneyim haline getirdiğinde duygu yelpazesini genişletmektedir. Bu yaklaşımla çocuk çaresizlik hissi veya kaygı durumlarını daha kolay dönüştürecektir. Çocukla yeniden bağ kurmak, duygu geçişlerinin kalıcı olmadığını fark ettirmek ve ilgisini çekecek seçenekler sunmak duygu regülasyonu sağlamasına yardımcı olacaktır.
Duygu Regülasyonu
Gelişim düzeylerine göre çocukların duyguyu yansıtma şekli farklı olsa da ifade edilmemiş bazı duygular çocukta, utanma ya da aşırı öfkelenme gibi durumlarda kendini gösterebilir. Örneğin çocuğunuza yirmi saniye boyunca sarıldığınızda bağlanma hormonu olan oksitosini salgılıyor. Bu hormonda amigdalayı yatıştırdığı için sakinlik duygusunu artıran GABA üretimini destekliyor (Nakazawa, 2022).
Duygu düzenlemesi için çocukların beyinlerinin her iki tarafı olan sağ ve sol yarım kürelerini birlikte kullanmalarını öğrenmeye ihtiyacı vardır. Örneğin zorlu bir durum karşısında sağ beyinden gelen duygusal karmaşayla sol beyinden gelen mantıksal durumu birleştirmelidir. Duygu dalgalarının hızlıca değişebileceğini anlatmak faydalı olacaktır (Siegel & Bryson, 2018).
Neler Yapılabilir?
-
Evde veya okulda duygu köşeleri oluşturulabilir. Bu köşelerde çocukların rahatlamasına yardımcı olacak oyuncaklar materyaller bulundurulabilir. Duygusunu ifade edecek resimler veya hikayelerle duygusunu anlatabileceği ortam oluşturması için alan açmak duygularını ifade etmesine yardımcı olacaktır.
-
Nefes egzersizleri yapmak bunun için mindfulness etkinliklerinden yararlanmak duygu ve beden farkındalığı için oldukça yararlıdır.
-
Bedensel hareketler duygu düzenlemede yardımcı olmaktadır. Hareket etmek, zıplamak, dans etmek veya kısa bir yürüyüş gibi bedende biriken yoğun duyguları azaltmaya yardımcı olur.
-
Duyusal bütünleme egzersizleri yaptırmak. Dokunmak, koklamak tatmak gibi duyusal bütünlüğü içeren etkinlikler yapmak. Beden duyumunu güçlendirmek, sosyal ilişkilerine ve dikkatini toplamasına fayda sağlamaktadır.
Sonuç
Duygu farkındalığı gelişmiş çocuklar, zorlayıcı durumlarla daha etkili baş etme becerisini öğrenirler. Araştırmalar, kendi duygularını tanıyan çocukların akran ilişkilerinde daha başarılı ve problem çözme becerilerinin daha güçlü olduğunu göstermektedir. Duygu Farkındalığı çocuklara verilebilecek önemli bir yaşam becerisidir.
Kaynakça
-
Nakazawa, J. D. (2022). Kesintiye uğrayan çocukluk. Diojen Yayıncılık.
-
Siegel, J. D. & Bryson T. P. (2018). Bütün beyinli çocuk. Koridor Yayıncılık.
