İnsan Bir Yaşamda Kaç Kere Doğar?
İnsan dünyaya bir kez gelir, fakat yaşamı boyunca defalarca yeniden doğar. Kimi zaman bir kaybın ardından, kimi zaman bir ilişkinin bitişinde, kimi zaman da yıllarca kendisi sandığı insanın artık kendisine yabancı geldiğini fark ettiğinde çünkü insanın doğumu yalnızca biyolojik bir başlangıç değildir. Psikolojik açıdan bakıldığında yaşam, bireyin kendisini yeniden tanımladığı, eski inançlarını sorguladığı ve kimliğini farklı deneyimlerle yeniden yapılandırdığı bir süreçtir. Belki de bu nedenle insanın kaç yaşında olduğu kadar, o yaşa gelene dek kaç farklı benliğinden geçtiği de önemlidir.
Yaşamın ilk yıllarında kim olduğumuzu büyük ölçüde başkalarının gözlerinden öğreniriz. Nasıl sevilmemiz gerektiğini, hangi duygularımızın kabul gördüğünü, ne zaman değerli olduğumuzu ve hangi davranışlarımızın onaylandığını erken dönem ilişkilerimiz aracılığıyla içselleştiririz. Çocuklukta gelişen bu deneyimler, zamanla kendimize, diğer insanlara ve dünyaya ilişkin temel inançlarımızın yapı taşlarını oluşturur. Ancak yetişkinlik, çocuklukta öğrendiğimiz her şeyin değişmez bir gerçek olmadığını fark etme fırsatını da beraberinde getirir. Belki de insanın en önemli psikolojik doğumlarından biri, kendisine öğretilen kişi olmakla gerçekten olmak istediği kişi arasındaki farkı keşfettiğinde gerçekleşir.
İnsan Bazen Kendisi Olabilmek İçin Eski Benliğinden Vazgeçer
Psikolojide kimlik gelişimi, belirli bir yaşta tamamlanan ve sonrasında değişmeden kalan bir yapı olarak değerlendirilmez. Erik Erikson'un psikososyal gelişim kuramı da kimlik oluşumunun yaşam boyu gelişimsel süreçlerle ilişkili olduğunu ortaya koyar. İnsan, karşılaştığı yaşam olayları, kurduğu ilişkiler ve üstlendiği roller doğrultusunda kendilik algısını yeniden düzenleyebilir.
Özellikle ayrılıklar, yas süreçleri, hayal kırıklıkları ve beklenmedik değişimler, bireyin bugüne kadar oluşturduğu anlam dünyasını sorgulamasına neden olabilir. Bir zamanlar güvenli hissettiren ilişkiler, alışkanlıklar veya roller artık aynı işlevi görmeyebilir. Kişi, geçmişte kendisini tanımlayan özelliklerin bugün kim olduğunu açıklamakta yetersiz kaldığını hissedebilir.
Bu noktada psikolojik dönüşümün önemli bir çelişkisi ortaya çıkar: İnsan değişmek isterken aynı zamanda değişimden korkabilir çünkü tanıdık olan her zaman sağlıklı olmasa da öngörülebilir olduğu için güvenli hissettirebilir. Yeni bir benlik geliştirmek ise yalnızca farklı davranışlar kazanmayı değil, geçmişte güvenlik sağlayan bazı psikolojik savunmalardan vazgeçmeyi de gerektirebilir.
Dolayısıyla yeniden doğmak her zaman umut verici ve heyecanlı bir deneyim değildir. Bazen insan değişmeden önce kendisini kaybolmuş hisseder. Eskiden inandığı şeylere inanamaz, geçmişte verdiği tepkileri anlamlandıramaz ve gelecekte nasıl biri olacağını kestiremez. Bu belirsizlik, kişinin kendilik sürekliliğini geçici olarak sarsabilir çünkü psikolojik dönüşüm, yalnızca yeni bir benlik inşa etmek değil, eski benliğin bazı parçalarıyla vedalaşabilmektir.
Tekrarlayan Döngülerden Çıkmak: Psikolojik Bir Yeniden Doğuş
Şema terapi perspektifinden değerlendirildiğinde, insanın yeniden doğuşu bazen yıllardır tekrar ettiği bir ilişki örüntüsünü fark etmesiyle başlar. Erken dönem uyumsuz şemalar, bireyin kendisine ve ilişkilerine yönelik geliştirdiği köklü inanç ve duygusal örüntülerdir. Bu örüntüler, kişi farkında olmadan benzer ilişki deneyimlerini tekrar tekrar yaşamasına zemin hazırlayabilir.
Örneğin terk edilme şemasının etkisiyle yakın ilişkilerinde sürekli kaybedilme korkusu yaşayan bir birey, ilişkisini sürdürebilmek adına kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir. Kusurluluk şemasının etkisindeki bir başkası ise sevilmeye layık olmadığı inancıyla, kendisini sürekli kanıtlamaya çalışabilir. Bu kişiler için değişim, yalnızca farklı insanlarla ilişki kurmak değil, kendileriyle kurdukları ilişkinin temelini yeniden değerlendirmek anlamına gelir.
Sürekli terk edilmekten korkan birinin yalnız kalabilmeyi öğrenmesi, sevilmek için kendinden vazgeçen birinin ilk kez sınır koyması veya değerini başkalarının onayında arayan birinin kendi ihtiyaçlarını önemsemeye başlaması, dışarıdan küçük görünen ancak psikolojik açıdan oldukça anlamlı dönüşümlerdir çünkü insan bazen hayatını değiştirdiğinde değil, aynı hayatın içinde kendisine farklı davranmaya başladığında yeniden doğar.
Bu dönüşümün en önemli göstergelerinden biri, bireyin otomatikleşmiş tepkileri ile bilinçli tercihleri arasındaki mesafenin artmasıdır. Kişi, geçmişte kendisini inciten bir durumla karşılaştığında artık aynı tepkiyi vermek zorunda olmadığını fark edebilir. Böylece geçmiş yaşantılarının etkisini bütünüyle ortadan kaldırmasa da bu yaşantıların bugününü belirleme gücünü azaltabilir.
Her Kayıp Bir Bitiş midir?
İnsanın psikolojik dönüşümünde kayıpların özel bir yeri vardır. Ancak kayıp yalnızca sevilen bir insanın ölümü ya da bir ilişkinin sona ermesi değildir. Gerçekleşmemiş hayaller, karşılanmamış beklentiler, yaşanamamış ihtimaller ve geçmişteki benliğimiz de yasını tutabileceğimiz kayıplar arasında yer alır.
Bazen insan, hiç sahip olamadığı bir hayatın yasını tutar. Olacağını düşündüğü kişiye dönüşememiş olmanın, gerçekleşmesini beklediği bir geleceğin veya yıllarca sürdürdüğü bir ilişkinin hayal ettiği gibi sonuçlanmamasının üzüntüsünü yaşayabilir.
Bu süreçte birey yalnızca kaybettiği şeyi değil, o kayıpla birlikte değişen kendilik algısını da anlamlandırmaya çalışır. Özellikle önemli yaşam geçişlerinde, kişinin kendisine yönelttiği “Ben şimdi kimim?” sorusu psikolojik yeniden yapılanmanın merkezine yerleşebilir.
Bununla birlikte her acının insanı güçlendirdiğini veya her kaybın mutlaka bir kazanıma dönüşeceğini söylemek gerçekçi değildir. Bazı yaşantılar uzun süreli psikolojik izler bırakabilir. Psikolojide travma sonrası büyüme olarak tanımlanan olgu, kimi bireylerin zorlayıcı deneyimlerin ardından yaşamı algılayışlarında olumlu değişimler bildirebildiğini ifade eder. Ancak bu, travmanın gerekli ya da yararlı olduğu anlamına gelmez. Her bireyin yaşantısını anlamlandırma biçimi, psikolojik kaynakları ve iyileşme süreci farklıdır.
Dolayısıyla yeniden doğuş, acıyı yüceltmek değil; acının bireyin yaşamındaki yerini anlayabilmek ve mümkün olduğunda onunla kurduğu ilişkiyi dönüştürebilmektir.
Kendine Yeniden Dönebilmek
Psikolojik olgunlaşma, geçmişteki bütün benliklerimizi geride bırakmak anlamına gelmez. Aksine korkmuş, yanılmış, vazgeçmiş, mücadele etmiş ve yeniden denemiş bütün hâllerimizi aynı yaşam öyküsünün parçaları olarak kabul edebilmeyi gerektirir.
Öz-şefkat de bu noktada önem kazanır. Kişinin geçmişteki davranışlarını yalnızca bugünkü farkındalığıyla yargılaması, kendisine yönelik suçluluk ve yetersizlik duygularını artırabilir. Oysa geçmişteki benliğini, o dönemin koşulları, ihtiyaçları ve psikolojik kaynakları çerçevesinde değerlendirebilmek daha bütüncül bir kendilik anlayışının gelişmesine katkı sağlayabilir.
İnsan bazen geçmişte neden sustuğunu, neden kalmayı seçtiğini, neden vazgeçemediğini veya neden aynı hatayı tekrar ettiğini yıllar sonra anlayabilir. Bu farkındalık geçmişte yaşananları değiştirmez; ancak kişinin kendi hikâyesine yalnızca pişmanlıkla değil, anlayışla da bakabilmesine imkân tanır.
Belki de gerçek değişim, insanın kendisine sürekli yeni bir kimlik yaratmaya çalışmasından çok, artık kendisini inkâr etmek zorunda hissetmemesiyle başlar.
Peki, bir insan bir yaşamda kaç kere doğar?
Belki ilk kez dünyaya geldiğinde, ikinci kez kendisini tanıdığında, üçüncü kez kendisini kaybettiğinde ve dördüncü kez yeniden bulduğunda… Belki birine ilk kez hayır diyebildiğinde, yalnızlığı bir eksiklik olarak görmekten vazgeçtiğinde veya geçmişte kendisini tanımlayan bir acının artık bütün kimliğini temsil etmediğini fark ettiğinde…
Belki de bunun belirli bir sayısı yoktur.
Çünkü insanın psikolojik gelişimi, tamamlanması gereken bir yolculuktan çok, yaşam boyunca devam eden bir oluş sürecidir. Her deneyim bizi değiştirmeyebilir, her değişim bizi iyileştirmeyebilir; ancak bazı farkındalıklar, kendimizle ve yaşamla kurduğumuz ilişkiyi geri dönülmez biçimde dönüştürebilir.
İnsan bir kez dünyaya gelir; fakat kendisini yeniden anlamlandırabildiği her dönemde, yaşamına başka bir yerden başlayabilir.
Belki de insanın en gerçek doğumu, geçmişte kim olduğunu reddetmeden, bundan sonra kim olabileceğine karar verebildiği gündür.
