Yokluğa Alışmak Değil, Yoklukla Yaşamayı Öğrenmek

Kayıp ve Yas Sürecinde İnsanın İç Dünyasına Bir Bakış

Bir insanı kaybettiğimizde yalnızca onu kaybetmeyiz. Onunla kurduğumuz hayalleri, birlikte yapmayı düşündüğümüz şeyleri, bir gün yeniden konuşuruz diye içimizde tuttuğumuz cümleleri de kaybederiz. Bazen bir ses, bazen bir koku, bazen de sıradan bir günün içinde karşımıza çıkan küçücük bir ayrıntı, bizi yeniden o yokluğun karşısına getirir.

Dışarıdan bakıldığında hayat devam ediyordur. İnsanlar işe gider, alışveriş yapar, arkadaşlarıyla görüşür, günlük sorumluluklarını yerine getirir. Fakat kayıp yaşayan birinin içinde zaman zaman bambaşka bir hayat sürer. Herkesin kaldığı yerden devam ettiği bir günde, o kişi hâlâ bir vedanın içinde olabilir.

Çünkü kayıp, yalnızca birinin artık yanımızda olmaması değildir. Bazen hayatın bildiğimiz hâlinin değişmesidir.

Yas ise bu değişimle baş etmeye çalışırken yaşadığımız, kişiden kişiye farklılık gösteren doğal bir süreçtir. Herkes aynı şekilde üzülmez, aynı şeylere ihtiyaç duymaz ve aynı sürede toparlanmaz. Kimi duygularını konuşarak ifade eder, kimi sessiz kalmayı tercih eder. Kimi kaybın ardından uzun süre gündelik işlerini yapmakta zorlanırken kimi hayatına devam ediyormuş gibi görünür. Bunların hiçbiri tek başına kişinin daha az sevdiğini ya da daha güçlü olduğunu göstermez.

Çünkü yasın herkes için geçerli tek bir biçimi yoktur.

Herkesin acısı kendine özgüdür.

Bir kaybın ardından çevremizden çoğu zaman benzer cümleler duyarız:

“Zamanla geçer.”

“Güçlü olmalısın.”

“Hayat devam ediyor.”

Bu sözler çoğunlukla iyi niyetle söylenir. Söyleyen kişi, karşısındaki insanın acısını hafifletmek ve ona yardımcı olmak ister. Ancak bazen iyi niyetle kurulan bir cümle, yas tutan kişinin kendisini daha yalnız hissetmesine neden olabilir.

Çünkü insan, acısının hemen geçmesi gerektiğini düşündüğünde kendi duygularına bile yabancılaşabilir. Ağladığı için kendisini güçsüz, güldüğü için suçlu hissedebilir. Bir gün kendisini daha iyi hissederken ertesi gün yeniden yoğun bir özlem yaşayabilir. Böyle anlarda “Artık bunu aşmış olmam gerekirdi.” diye düşünerek kendisine yüklenebilir.

Oysa yas, her gün biraz daha az acıyarak ilerleyen düz bir yol değildir. Bazı günler daha kolay geçerken bazı günler beklenmedik bir ayrıntı bütün duyguları yeniden canlandırabilir.

Bir doğum günü, bir bayram, eski bir fotoğraf ya da birlikte gidilen bir yer… Bazen insanı geçmişe götürmek için büyük bir olay gerekmez.

Bu nedenle yas tutan birine destek olmak, ondan belirli bir sürede toparlanmasını beklemek değildir. Onun kendi sürecini yaşamasına izin vermektir.

Bir insanın acısını kendi deneyimlerimizle ölçemeyiz. Bizzer bir kayıp yaşamış olsak bile onun hissettiklerini bütünüyle bildiğimizi söyleyemeyiz. Çünkü kaybettiğimiz kişinin hayatımızdaki yeri, onunla kurduğumuz bağ ve geride kalan anılarımız birbirinden farklıdır.

Bazen birinin acısını anlamanın ilk adımı, onu kendi doğrularımıza göre değerlendirmeyi bırakmaktır.

Söylenmeyen cümleler, yarım kalan vedalar

Her kayıp aynı koşullarda yaşanmaz. Bazı vedalar beklenmedik şekilde gerçekleşir. Bazılarında ise kişi uzun bir hastalık sürecinin ardından sevdiklerini kaybeder. Kimi insanlar vedalaşma fırsatı bulurken kimileri son kez konuşabildiği anın bile farkında değildir.

Özellikle beklenmedik kayıplar, insanın zihninde cevapsız sorular bırakabilir.

“Keşke biraz daha kalsaydım.”

“Son konuşmamızda bunu söylemeseydim.”

“Bir şey yapabilir miydim?”

Bu sorular bazen tekrar tekrar zihne gelir. Kişi geçmişte yaşananları farklı şekillerde düşünür, olayları yeniden değerlendirmeye çalışır. Sanki geçmişteki bir ayrıntıyı değiştirebilirse bugünkü acısı da hafifleyecekmiş gibi hissedebilir.

Oysa kayıp sonrasında yaşanan suçluluk duygusu, her zaman kişinin gerçekten sorumlu olduğu anlamına gelmez. İnsan, kontrol edemediği olaylar karşısında bile kendisine sorumluluk yükleyebilir. Özellikle beklenmedik bir ölümün ardından yaşanan çaresizlik, zihni cevabı olmayan soruların peşinden sürükleyebilir.

Böyle zamanlarda kişinin kendisine anlayış göstermesi önemlidir. Geçmişi bugünün bilgisiyle yeniden değerlendirmek kolaydır; ancak yaşanan olayın içindeyken hangi bilgilere sahip olduğumuzu ve neleri kontrol edebildiğimizi hatırlamak gerekir.

Her vedanın tamamlanmış olması mümkün değildir. Bazı cümleler söylenmeden kalır, bazı soruların cevabı bulunamaz. İyileşmek, bütün bu eksiklikleri ortadan kaldırmak anlamına gelmez. Bazen insan, cevapsız kalan sorularla birlikte yaşamayı öğrenir.

Yasın içinde yalnız kalmak

Kayıp yaşayan birinin çevresindeki insanlar bir süre sonra gündelik hayatlarına döner. İlk günlerde sık sık arayanlar zamanla daha az arayabilir. Başlangıçta herkesin sorduğu “Nasılsın?” sorusu giderek azalabilir.

Fakat kayıp yaşayan kişi için acı, çevresindeki insanların gündeminden düştüğü anda sona ermez.

Bazen en zor an, herkesin hayatına devam ettiğini görürken kendi hayatının aynı şekilde devam edemediğini hissetmektir. İnsan, yaşadığı acıyı tekrar anlatmaktan çekinebilir. Çevresindekileri üzmemek ya da onları yormamak için duygularını saklayabilir. Zamanla kendi içinde yaşadığı şeyleri kimseye anlatmamaya başlayabilir.

Bu noktada desteğin nasıl sunulduğu önem kazanır.

Yas tutan birine sürekli konuşmasını söylemek de her şeyi içinde tutmasını beklemek de doğru değildir. Bazı insanlar konuşarak rahatlar, bazıları ise henüz kelimelere dökemediği duygularını sessizlik içinde yaşamak ister.

Bazen “İstersen seni dinleyebilirim.” demek yeterlidir. Bazen hiçbir şey söylemeden yanında oturmak, günlük işlerinde yardımcı olmak ya da önemli günlerde onu aramak daha anlamlıdır.

Çünkü destek olmak, her zaman doğru cümleyi bulmak demek değildir.

Bazen kişinin acısını değiştiremeyeceğimizi kabul ederek yanında kalabilmektir.

Yas terapisi acıyı ortadan kaldırmak mıdır?

Yas terapisi denildiğinde akla bazen kişinin yaşadığı kaybı geride bırakmasına ya da artık üzülmemesine yardımcı olmak gelebilir. Oysa psikolojik desteğin amacı, insanı sevdiği kişiyi unutmaya zorlamak veya acısını belirli bir süre içinde sona erdirmek değildir.

Yas sürecinde psikolojik destek; kişinin yaşadığı duyguları anlamlandırmasına, kayıpla birlikte değişen hayatına uyum sağlamasına ve günlük yaşamını yeniden düzenlemesine yardımcı olabilir.

Bazı kişiler için kaybın ardından yaşanan duygular zamanla daha taşınabilir hâle gelir. Bazıları ise yoğun suçluluk, sürekli kendini suçlama, günlük yaşamı sürdürmekte belirgin zorlanma ya da uzun süre devam eden ağır bir sıkıntı yaşayabilir. Böyle durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almak önemlidir.

Yasın herkes için aynı sürede tamamlanmasını beklemek doğru değildir. Bununla birlikte acının kişinin hayatını belirgin biçimde zorlaştırması, kendisine bakmasını veya günlük sorumluluklarını yerine getirmesini engellemesi, profesyonel desteğe ihtiyaç duyabileceğinin işareti olabilir.

Terapi sürecinde kişi, kaybıyla ilgili duygularını güvenli bir ortamda ifade edebilir; suçluluk, öfke, özlem veya çaresizlik gibi hislerini anlamaya çalışabilir. Kayıptan sonra değişen ilişkilerini, alışkanlıklarını ve geleceğe dair düşüncelerini yeniden ele alabilir.

Buradaki amaç, yaşananları silmek değildir. Kişinin kaybı hayatının bir parçası olarak kabul ederken kendi hayatıyla yeniden bağ kurabilmesine destek olmaktır.

Çünkü iyileşmek, unutmakla aynı şey değildir.

Hayata devam etmek, geride bırakmak anlamına gelmez

Kayıp yaşayan kişiler zaman zaman yeniden mutlu olduklarında kendilerini suçlayabilir. Bir arkadaşlarıyla güldüklerinde, güzel bir gün geçirdiklerinde ya da geleceğe dair yeni bir plan yaptıklarında, sanki kaybettikleri kişiyi geride bırakıyorlarmış gibi hissedebilirler.

Oysa yeniden gülmek, özlemin bittiği anlamına gelmez. Hayata devam etmek, geçmişte kurulan bağın değersizleştiği anlamına da gelmez.

İnsan, kaybettiği kişiyi hatırlamaya devam ederken yeni anılar biriktirebilir. Onunla yaşadığı güzel anıları içinde taşıyabilir, öğrendiklerini hayatına katabilir ve zamanla geleceğe yeniden yer açabilir.

Bazı insanlar için bu bağ, eski fotoğraflara bakmakla sürer. Bazıları özel günlerde mezar ziyareti yapar, bazıları kaybettiği kişinin sevdiği bir şeyi yaşatmaya çalışır. Herkesin hatırlama biçimi kendine özgüdür.

Önemli olan, kişinin kendi yasını nasıl yaşaması gerektiğine dair katı kurallara mahkûm edilmemesidir.

Bazen özlem uzun süre bizimle kalır. Fakat zamanla bu özlemin hayatımızdaki yeri değişebilir. İlk başta nefes almayı zorlaştıran bir hatıra, yıllar sonra hem hüzün hem de sıcaklık taşıyan bir anıya dönüşebilir. Bu değişim herkes için aynı şekilde gerçekleşmez; yine de acının zaman içinde farklı bir biçim alması mümkündür.

Belki de kayıpla yaşamayı öğrenmek, yokluğa alışmak değil; o kişinin artık yanımızda olmadığı bir hayatta kendimize yeniden yer açabilmektir.

Bir insanın acısına eşlik etmek

Kayıp ve yas, hayatın en kişisel deneyimlerinden biri olsa da insanın desteğe en çok ihtiyaç duyduğu dönemlerden biri olabilir. Bu süreçte herkesin yapabileceği büyük bir şey olmayabilir. Bazen kaybı geri getiremeyiz, sorulara cevap bulamayız ya da acıyı ortadan kaldıracak bir cümle kuramayız.

Ama dinleyebiliriz.

Bir insanın aynı anıyı defalarca anlatmasına sabır gösterebiliriz. Özel günlerde onu hatırlayabilir, iyi görünse bile nasıl olduğunu sorabiliriz. Ağladığında hemen susturmaya çalışmak yerine duygusuna alan açabiliriz.

Ve belki de en önemlisi, onun artık daha iyi olması gerektiğine karar vermek yerine kendi zamanına saygı gösterebiliriz.

Çünkü bazı acılar aceleye gelmez. Bazı kayıplar hayatımızın bir parçası olarak kalır. İyileşmek de her şeyi eskisi gibi yapmak değil, değişen hayatın içinde yeniden nefes alabileceğimiz bir alan bulmaktır.

Birini kaybettiğimizde onunla geçirdiğimiz zaman sona erer; fakat o kişinin hayatımızda bıraktığı anlam bir anda yok olmaz.

Bazen bir cümlede, bazen bir alışkanlıkta, bazen de hiç beklemediğimiz bir anda yeniden karşımıza çıkar.

Belki de yasın içinde kendimize hatırlatmamız gereken şey şudur:

Birini unutmadığımız için hayatımıza devam edememek zorunda değiliz. Hayatımıza devam ettiğimiz için de onu unutmuş olmayız.

Çünkü bazı insanlar artık yanımızda olmasalar da hayatımızda bıraktıkları yerle bizimle kalırlar.