Günümüzde birçok aile için başarı, çocuğunun geleceği ile aynı anlama gelmektedir. Yüksek hedefler, iyi notlar, yoğun ders programları ve çocuktan beklenen sürekli ilerleme beklentisi çoğu zaman “destek olmak” amacı ile ortaya çıkar. Ancak bu beklentiler, çocuğun kendi için oluşturduğu dünyada her zaman aileden gelen destek olarak anlaşılmayabilir ve istenen etkiyi oluşturmayabilir. Aileler tarafından başarıya atfedilen yoğun anlam sadece sonuç odaklı olduğunda çocuk için süreç giderek zorlaşır ve stres, kaygı ve hata yapma korkusu ile şekillenebilir. Aslında süreç boyunca sorulması gereken soru belki de şudur: Çocuk gerçekten yapamadığı için mi zorlanmaktadır yoksa ailesinin yoğun beklentilerinden dolayı yoğun stres ve kaygıdan dolayı mı başarıya ulaşamamaktadır?
Çocuklarda Stres Nedir ve Nasıl Görünür?
Çocuklarda stres genel olarak yetişkinlerde görüldüğü gibi görülmez. Çocuklar hissettikleri ve yaşadıkları bu rahatsız edici durumu daha çok fiziksel belirtiler ile gösterir. İçine kapanma, öfke patlamaları, dikkatte dağınıklık, okula gitmeme isteği, mide ve baş ağrıları en sık görülen belirtilerdir (American Academy of Pediatrics [AAP], 2023).
Özellikle akademik sebepten dolayı yaşanan stres öğrenme sürecini baltalayabilir. Bununla beraber sürekli değerlendirilme hissi, aileden gelen mükemmellik beklentisi, başarılı olamama kaygısı da potansiyelin ortaya çıkamamasına neden olabilir. Bu durum ne yazık ki sadece çocuğu başarısız yapmaz aynı zamanda öğrenmeye yönelik motivasyonunu zedeler ve kendilik algısını da olumsuz etkiler (American Academy of Pediatrics [AAP], 2023).
Akademik Başarı ne Zaman Stres Kaynağına Dönüşür?
Akademik başarı zaman zaman çocukların gelişimleri açısından destekleyici olabilir. Ancak başarı, çocuğun değerini, toplum ve aile içindeki yerini belirlemeye başladığında bütün destekleyici ve geliştirici yönü stres oluşturan ve zarar veren bir faktöre dönüşür. Bu konuda yapılan araştırmalar ebeveynlerin başarı beklentisinin çocukların stres düzeyini gözle görülür şekilde arttırdığını göstermekte.
Türkiye’de ortaöğretim öğrencileri ile yapılan bir çalışmada, ailesinden yoğun başarı beklentisi hisseden öğrencilerin okul ile ilgili stresi daha fazla yaşadığını ve duygusal olarak daha çok yorgun hissettiğini belirtmiştir (Tatlı & Atmaca, 2023).
Bu bulgular, aslında çocukların akademik başarısızlıklarının sadece bilişsel kapasite ya da yetersiz çalışma ile açıklanamayacağını göstermektedir. Sürekli beklenti altında olan bir çocuğun öğrenme süreci zaman içinde stres ve kaygı dolu bir sürece evrilebilir. Bu değişim ne yazık ki çocuğu denemekten kaçan, hata yapmaktan korkan ve toplumdan uzakta duran biri haline çevirebilir (Tatlı & Atmaca, 2023).
Aile Baskısı ve Beklentilerin Psikolojik Etkileri
Ebeveynlerin yoğun beklentileri ve bununla beraber ortaya çıkan baskı çocuklarda hem akademik hem de psikolojik sıkıntılara sebep olabilir. Üniversiteye giriş sınavlarına hazırlanan gençlerle yapılan bir çalışmada ailelerinin baskısını ve beklentilerini yoğun hisseden öğrencilerde psikolojik stresin daha yüksek olduğu saptanmıştır (Pienyu et al., 2024). Ayrıca bir başka çalışmada ailesinin başarı beklentisini yoğun hisseden çocukların hayattan daha az keyif aldığını ve kendilerini daha sık mutsuz hissettikleri görülmüştür (Lam et al., 2024).
Yapılan çalışmalardan genel olarak şu sonuca ulaşıyoruz, başarı baskısı ile büyüyen çocuklar sadece eğitim hayatlarında değil sosyal hayatlarında da sıkıntılar yaşayabiliyor. Bu konuda gözlemlenen bir diğer durum da ailelerin bu baskıları bilinçsiz bir şekilde uygulamasıdır. “Sadece iyiliği için” diyerek belirlenen hedefler, “destek olmak” için yapılan yoğun baskı içeren konuşmalar, çocuklar tarafından sürekli yetersizlik hissi ve hayal kırıklığı korkusu olarak hissedilir. Böyle bir ortamda çocuk öğrenmeye ve başarılı olmaya değil de hata yapmamaya odaklanır.
Çocuk ne Hisseder?
Başarı baskısı altında yaşayan çocuklar sıklıkla kaygı, yetersizlik ve çaresizlik duygusu yaşar. Sürekli beklenti altında olmak her zaman her çocukta aynı etkiyi gösteremeyebilir. Bazı çocuklar yoğun beklentiler ve stres altında oldukları zaman aşırı çalışırken bazı çocuklar içsel motivasyonunu ve çalışma isteğini kaybedebilir. Her iki grupta da akademik performansın sürdürülebilirliği pek yüksek olmayabilir ve çocukların genel psikolojik iyi oluşları negatif olarak etkilenebilir.
Araştırmalar, ebeveyn baskısının çocuğun kendilik değerini başarıya bağlamasına neden olabileceğini ve bunun uzun vadede psikolojik riskler oluşturabileceğini göstermektedir (Lam et al., 2024).
Aileler ne Yapabilir? Destek ve Baskı Arasındaki ince Çizgi
Ailelerin çocukları için hedef koyması ve onları desteklemek istemesi doğal bir tutumdur. Ancak bu hedefler, çocuğun duygusal kapasitesi gözetilmeden belirlendiğinde baskı yaratabilir. Bu nedenle önemli olan hedeflerden vazgeçmek değil, bu hedeflerin nasıl iletildiğini fark etmektir.
Başarının yalnızca sonuçlar üzerinden değil, çaba ve süreç üzerinden değerlendirilmesi çocuğun stresini azaltır. Çocuğun gösterdiği gayretin görülmesi, hata yapma korkusunu azaltarak öğrenme sürecine daha güvenli katılmasını sağlar. Aynı zamanda beklentilerin açık ama esnek olması, çocuğun kendini sürekli yetersiz hissetmesini önler. Çocuğun zorlandığı anlarda duygusunun anlaşıldığını hissetmesi, akademik performans kadar duygusal dayanıklılık için de koruyucu bir faktördür. Başarı, sevgi ve kabulün koşulu haline gelmediğinde; çocuk için daha sağlıklı ve sürdürülebilir bir anlam kazanır.
Kaynakça
-
American Academy of Pediatrics. (2023). Stress and children. https://www.healthychildren.org/English/healthy-living/emotional-wellness/Pages/Stress-and-Children.aspx
-
Tatlı, B., & Atmaca, T. (2023). Ebeveyn başarı baskısı, akademik stres ve okul tükenmişliği arasındaki ilişkiler. Eğitim Bilimleri Dergisi.
-
Pienyu, R., et al. (2024). Academic stress, perceived parental pressure, and anxiety related to competitive exams. Journal of Education and Health Promotion.
-
Lam, T. H., et al. (2024). Parental academic pressure, life satisfaction, and depression in adolescents. Journal of Adolescence.
