İnsan, bağ kurmak isteyen bir varlıktır. Bir başkasına yakın olmak, anlaşılmak, önemsenmek ve birinin hayatında özel bir yere sahip olmak psikolojik açıdan güçlü ihtiyaçlardır. Fakat yakınlık arttıkça başka bir duygu da sessizce ortaya çıkabilir: sahip olma isteği. Bazen bunu sevgi zannederiz. “Onu çok seviyorum” derken aslında “Onu kaybetmek istemiyorum” demek isteriz. “Benim için çok değerli” cümlesi zamanla “Hayatında benden başkası olmasın” beklentisine dönüşebilir. İşte tam bu noktada bağlanmak ile sahiplenmek arasındaki ince çizgi önem kazanmaya başlar.
Bir insanla güçlü bir bağ kurmak, onun üzerinde hak sahibi olmak anlamına gelmez. Hatta sağlıklı bir bağın en önemli özelliklerinden biri, iki insanın birbirine yakınlaşırken bireyselliklerini bütünüyle kaybetmemesidir. İlişki içinde “biz” oluşurken “ben”in ortadan kalkması gerekmez. Kişinin kendi arkadaşlıklarının, ilgi alanlarının, düşüncelerinin, sınırlarının ve yalnız kalma ihtiyacının bulunması, ilişkiye yeterince bağlı olmadığı anlamına gelmez. Aksine, kişinin kendisini ilişki içinde koruyabilmesi, bağlılık ile bağımlılık arasındaki ayrımı anlamak açısından önemlidir.
Psikoloji literatüründe “psikolojik sahiplik”, kişinin bir nesne, alan veya başka bir hedef üzerinde “bu benim” duygusu geliştirmesi olarak ele alınır. Morewedge’e (2021) göre psikolojik sahiplik, hukuki sahiplikten bağımsız olarak ortaya çıkabilen bir benlik ilişkisidir. İnsan yalnızca sahip olduğu şeyleri değil, emek verdiği, kontrol ettiğini hissettiği veya benliğiyle ilişkilendirdiği şeyleri de “kendisine ait” gibi algılayabilir. Bu kavram doğrudan romantik ilişkilerdeki sahiplenme davranışını açıklayan tek mekanizma değildir; ancak ilişkilerde zaman zaman ortaya çıkan “sen benim hayatımın bir parçasısın, dolayısıyla hayatın üzerinde söz hakkım var” düşüncesini anlamak için önemli bir psikolojik çerçeve sunar.
Oysa bir insanın hayatımızda önemli bir yere sahip olması ile hayatının bize ait olması aynı şey değildir.
Bir partnerimizin nerede olduğunu merak etmek doğal olabilir. Fakat nerede olması gerektiğine karar vermek başka bir davranıştır. Onun gününü sormak yakınlık göstergesi olabilir; kimlerle görüşebileceğini belirlemek ise kontrol davranışına dönüşebilir. Birlikte geçirilen zamanın değerli olması başka bir şeydir, kişinin yalnız geçirmek istediği zamanı tehdit olarak algılamak başka bir şeydir. Bu ayrım bazen dışarıdan oldukça küçük görünür. Fakat ilişkinin içinde tekrarlandığında iki insanın birbirleriyle kurduğu psikolojik alanı önemli ölçüde değiştirebilir.
Özellikle bağlanma kaygısının yüksek olduğu kişilerde bu ayrım daha belirgin hale gelebilir. Bağlanma kaygısı, kişinin yakın ilişkilerinde reddedilme, terk edilme veya yeterince sevilmeme konusunda daha hassas olmasını ifade eder. Böyle bir durumda kişi yalnızca partnerinin davranışını değil, davranışın kendi açısından ne anlama geldiğini de sürekli değerlendirebilir. Bir mesajın gecikmesi yalnızca gecikmiş bir mesaj olmaktan çıkıp “Benden uzaklaşıyor” düşüncesine dönüşebilir. Bir arkadaş buluşması “Benimle vakit geçirmek istemiyor” şeklinde yorumlanabilir. Böylece belirsizlik, zihinde tehdit olarak büyüyebilir.
Mikulincer ve arkadaşlarının (2010) çalışmaları, bağlanma güvensizliğinin yakın ilişkilerde hem yakınlık arayışını hem de ilişkisel ikircikliliği artırabileceğini göstermektedir. Yani kişi bir yandan diğerine daha fazla yaklaşmak isterken, diğer yandan reddedilme ihtimaline karşı kendisini korumaya çalışabilir. Bu durum bazen paradoksal bir davranış ortaya çıkarır: Kişi kaybetmekten korktuğu insana daha fazla yaklaşmaya çalışırken, kullandığı yöntemler karşı tarafın kendisini daha fazla kısıtlanmış hissetmesine neden olabilir.
Burada ilişkilerde sık rastlanan bir döngü oluşabilir. Bir kişi kaygılanır, daha fazla güvence ister. Diğer kişi kendisini baskı altında hisseder ve biraz uzaklaşır. Uzaklaşma ilk kişinin kaygısını artırır. Kaygı arttıkça kontrol ve güvence arayışı yeniden yükselir. Böylece iki tarafın da istemediği bir yakınlaşma-uzaklaşma döngüsü meydana gelir.
Bu nedenle kıskançlığın kendisinden çok, kıskançlığın nasıl yönetildiğine bakmak gerekir.
“Bunu hissettim” demek ile “Bu nedenle senin davranışını değiştirmelisin” demek arasında önemli bir fark vardır. Bir insan partnerinin başka biriyle yakın iletişiminden rahatsız olabilir. Bu duygu gerçek ve dikkate değerdir. Fakat duygunun gerçek olması, o duygudan doğan her davranışın haklı veya yararlı olduğu anlamına gelmez. Psikolojik olgunluk biraz da burada ortaya çıkar: Duyguyu inkâr etmeden, duygunun davranış üzerindeki etkisini değerlendirebilmek.
Sağlıklı ilişkilerde özerklik ve bağlılık birbirinin düşmanı olmak zorunda değildir. Öz-belirleme kuramı üzerine yapılan çalışmalar, insanların yakın ilişkiler içinde hem ilişki kurma ve ait olma ihtiyacına hem de kendi seçimleri üzerinde söz sahibi olma ihtiyacına sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Knee ve arkadaşlarının (2005) araştırmaları da romantik ilişkilerde özerklik duygusunun, özellikle çatışma anlarında daha yapıcı ilişki süreçleriyle bağlantılı olabileceğini göstermiştir.
Bu nedenle “Sana güveniyorum” cümlesi yalnızca partnerimize söylediğimiz bir söz değil, aynı zamanda ilişkiyi nasıl yapılandırdığımızla ilgili bir tutumdur.
Güven, karşımızdaki kişinin hiçbir zaman bizi hayal kırıklığına uğratmayacağından emin olmak değildir. Böyle bir kesinlik insan ilişkilerinde mümkün değildir. Güven daha çok, belirsizliğin varlığını kabul ederek ilişki içinde kalabilme kapasitesiyle ilgilidir. Partnerimizin kendi hayatının olması, bizim ilişkimizin değerini otomatik olarak azaltmaz. Onun başka insanlarla iletişim kurması, bizimle kurduğu bağın anlamını tek başına ortadan kaldırmaz.
Bazen asıl mücadele ettiğimiz şey partnerimiz değil, kendi zihnimizde oluşturduğumuz ihtimallerdir.
“Ya beni bırakırsa?”
“Ya benden daha iyi birini bulursa?”
“Ya artık beni eskisi kadar sevmiyorsa?”
“Ya onun hayatında benim yerim değişirse?”
Bu soruların her biri insani. Fakat sürekli cevap arandığında ilişki, sevginin yaşandığı bir alan olmaktan çıkıp kaygının sürekli test edildiği bir alana dönüşebilir. Kişi partnerinden tekrar tekrar güvence aldığında kısa süreli bir rahatlama yaşayabilir; ancak güvence arama davranışı sürekli hale geldiğinde kaygının kendisini besleyen bir döngü oluşabilir. Doron ve arkadaşlarının (2013) çalışmaları, ilişki merkezli obsesif düşünce ve davranışların özellikle bağlanma güvensizliği ve kişinin özdeğerini ilişkiye aşırı biçimde bağlamasıyla ilişkili olabileceğini göstermektedir. Bunun bir klinik tanı anlamına gelmediğini özellikle belirtmek gerekir; burada söz konusu olan, belirli ilişki kaygısı örüntülerinin psikolojik olarak nasıl anlaşılabileceğidir.
Belki de bu yüzden bazı ilişkilerde kişi partnerini kaybetmekten çok, partnerini kaybettiğinde kendi değerinin ne olacağından korkar.
“Beni bırakırsa kimse beni sevmez.”
“Beni seçmezse yeterince iyi değilim.”
“Başkasını tercih ederse demek ki bende bir eksiklik var.”
Bu düşünceler ilişkiyi kişinin özdeğerinin temel kaynağı haline getirebilir. O zaman partnerin davranışları yalnızca ilişkinin geleceği hakkında değil, kişinin kendi değeri hakkında da bilgi veriyormuş gibi algılanmaya başlar. Bu durum sahiplenme ve kontrol davranışlarını artırabilir.
Oysa bir insanın bizi seçmesi değerli olabilir; fakat değerimizin tek kanıtı değildir.
Bir başka insanla kurduğumuz bağ, kim olduğumuzu bütünüyle tanımlamaz. İlişki hayatımızın önemli bir parçası olabilir ama hayatımızın tamamı olmak zorunda değildir. Sağlıklı bağlanma, kişinin hem “seninle olmak istiyorum” diyebilmesi hem de “sen olmadan da ben olarak kalabilirim” duygusunu taşıyabilmesiyle daha dengeli bir zemine oturur.
Bu noktada kendimize bazı sorular sormak oldukça anlamlıdır: Partnerimin özgürlüğü beni neden rahatsız ediyor? Onu gerçekten merak mı ediyorum, yoksa davranışlarını kontrol ederek kaygımı azaltmaya mı çalışıyorum? Onun başka insanlarla kurduğu ilişkiler benim değerimi neden tehdit ediyor? Beni sevdiğini bilmek bana yetiyor mu, yoksa bunu sürekli kanıtlamasına mı ihtiyaç duyuyorum? Ve belki de en zor soru: Onu sevdiğim için mi yanında olmak istiyorum, yoksa onu kaybetmeye dayanamadığım için mi?
Bu soruların cevapları her zaman kolay değildir. Çünkü sevgi, korku, kıskançlık, bağlılık ve sahiplenme zaman zaman aynı ilişkinin içinde birbirine karışabilir. İnsan duyguları birbirinden kesin çizgilerle ayrılmış değildir. Önemli olan, hangi duygunun hangi davranışa dönüştüğünü fark edebilmektir.
Çünkü birini sevmek ile onu kendimize ait görmek arasında büyük bir fark vardır.
Sevgi, “Hayatımda olmanı istiyorum” diyebilir.
Sahiplik ise “Hayatında benim istemediğim hiçbir şey olmasın” demeye başlayabilir.
Aradaki fark, ilişkinin sınırlarını belirler.
Belki de olgun bir bağın en önemli göstergelerinden biri, karşımızdaki insanın bize ait olmadığını bilerek onunla yakın kalabilmektir. Onun ayrı bir dünyası olduğunu, ayrı seçimleri, arkadaşları, hayalleri ve sınırları bulunduğunu kabul etmek; bütün bunlara rağmen ortak bir hayat kurmayı seçebilmek…
Çünkü gerçek yakınlık, iki insanın birbirine karışması değildir. İki ayrı insanın birbirini kaybetmeden birbirine yaklaşabilmesidir. Bir insanı gerçekten sevdiğimizde onun üzerinde mülkiyet kurmayız. Onunla bir bağ kurarız. Ve belki sevginin en olgun hali şudur: “Sen bana ait değilsin. Ben de sana ait değilim. Ama birbirimizi seçtiğimiz sürece, bu ilişkinin içinde yan yana yürümeyi seçebiliriz.”
Kaynakça
- Doron, G., Szepsenwol, O., Karp, E., & Gal, N. (2013). Obsessing about intimate-relationships: Testing the double relationship-vulnerability hypothesis. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 44(4), 433–440. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2013.05.003
- Knee, C. R., Lonsbary, C., Canevello, A., & Patrick, H. (2005). Self-determination and conflict in romantic relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 89(6), 997–1009. https://doi.org/10.1037/0022-3514.89.6.997
- Mikulincer, M., Shaver, P. R., Bar-On, N., & Ein-Dor, T. (2010). The pushes and pulls of close relationships: Attachment insecurities and relational ambivalence. Journal of Personality and Social Psychology, 98(3), 450–468. https://doi.org/10.1037/a0017366
- Morewedge, C. K. (2021). Psychological ownership: Implicit and explicit. Current Opinion in Psychology, 39, 125–132. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2020.10.003
- Tolmacz, R. (2011). Sense of entitlement in couple relationships—The dyadic effects. Journal of Couple & Relationship Therapy, 10(1), 23–44. https://doi.org/10.1080/15332691.2011.542989
