Telefon rehberinizde kaç kişi kayıtlı? Ya da sosyal medya hesaplarınızda kaç takipçiniz var? Bu rakamların sayısı oldukça fazla olabilir. Peki bunları yüzdelik olarak hesaplarsak kaçı gerçekten hayatınızda yer tutuyor? Evrimsel psikolog Robin Dunbar’ın araştırmaları, yanıtın sandığımızdan çok daha küçük bir sayıda gizli olduğunu göstermektedir. Dunbar, 1990’lı yılların başlarında primatlarda dikkat çekici bir örüntü belirlemiştir. Bir türdeki neokorteks büyüklüğü, aynı zamanda o türün yaşadığı sosyal grubun ortalama büyüklüğüyle orantılı olduğu bulunmuştur (Dunbar, 1992). Dunbar’ın bu bulgusu aynı zamanda da “sosyal beyin hipotezi”nin temellerini oluşturmuştur. Bu hipoteze göre beynimiz sadece avlanmak ya da tehlikeden kaçmak amacıyla değil, aynı zamanda karmaşık olan sosyal ilişkileri takip etmek amacıyla evrimleşmiştir (Dunbar, 1998). Kim kimin arkadaşı, kime güvenilir? Bu gibi soruları zihinde tutmak ciddi bir bilişsel kapasite gerektirir.
Dunbar, yaptığı çalışmalarda, aynı ilişkiyi insan neokorteksine uyguladığında yaklaşık 150 kişilik bir grup büyüklüğü öngörmüştür (Dunbar, 1993). Daha sonra yapmış olduğu çalışmalarda, avcı toplayıcı topluluklarda ve aynı zamanda geleneksel yerleşim yerlerinde de benzer büyüklükler bulunduğunu belirtmiştir. Diğer bir açıdan bu tahminin belirttiği istatistiksel belirsizliği yüksektir. Bazı araştırmacılar belirli bir rakamın kesin olduğunun bilimsel olarak savunulamayacağını ileri sürmüştür (Lindenfors vd., 2021). Sosyal kapasitemizin sınırlı olduğu fikri literatürde, kesin bir sayıdan daha sağlam bir zemine sahiptir. Dunbar sayısının en öğretici yanı, ilişkilerin düz bir sistem üzerinde olmadığı, iç içe halkalar halinde bütünleşmesidir. Araştırmalar bu halkaların 5, 15, 50 ve 150 kişilik katmanlardan oluştuğunu ve her halkanın bir önceki halkanın yaklaşık olarak iki ve/veya üç katı olduğunu göstermektedir (Zhou vd., 2005; Hill ve Dunbar, 2003). En içteki yaklaşık beş kişilik halka, zor zamanda ilk arayacağınız kişilerden oluşur. Dışa doğru gidildikçe duygusal yakınlık ve temas sıklığı azalır. Bu, bağlanma kuramındaki “güvenli üs” fikriyle örtüşür (Bowlby, 1969). Bunu kuramsal bir yorum olarak okumak gerekir; Dunbar’ın katmanları bağlanma ölçümlerine dayanılarak çıkarılmamıştır. Katmanlar sabit de değildir: Zaman ayrılmayan ilişkiler dışa kayar. Arkadaşlık bağları, aile bağlarına kıyasla temas azaldığında çok daha hızlı zayıflar (Roberts ve Dunbar, 2011).
Sınırın Psikolojik Kaynağı: Zihni Okumanın Maliyeti
Bir ilişkiyi sürdürmek, karşımızdakinin ne düşündüğünü, ne hissettiğini ve bizimle ilgili ne düşündüğünü sürekli modellemeyi gerektirir. Psikolojide bu beceri zihin kuramı ya da zihinselleştirme olarak adlandırılır. Perspektif alma becerisi ve bellek kapasitesinin sosyal ağ büyüklüğünü yordadığı gösterilmiştir (Stiller ve Dunbar, 2007). Görüntüleme çalışmaları da orbital prefrontal korteks hacmi (Powell vd., 2012) ve amigdala hacmi (Bickart vd., 2011) ile ağ büyüklüğü arasında ilişki bildirmiştir. Yani sınır yalnızca zaman sorunu değil, aynı zamanda bilişsel ve duygusal işlemleme kapasitesi sorunudur.
Aidiyet Bir Lüks Değil, İhtiyaçtır
Baumeister ve Leary’ye (1995) göre ait olma gereksinimi temel bir insan motivasyonudur. Bu gereksinim, sayıca çok değil, sık ve olumlu etkileşimlerle, süreklilik taşıyan ilişkilerle karşılanır. Bu nedenle yüzlerce yüzeysel bağ, birkaç derin bağın yerini tutmaz. Çevrimiçi platformlar uzaktakilerden haberdar olmayı kolaylaştırsa da yakın ilişki katmanlarının boyutunu belirgin biçimde genişletmediği bildirilmiştir (Dunbar, 2016).
Duygusal Tampon: Yakınlar Stresi Nasıl Hafifletir?
Sosyal destek, stresin sağlık üzerindeki etkisini azaltan bir tampon işlevi görür (Cohen ve Wills, 1985). Coan, Schaefer ve Davidson’ın 2006’da Psychological Science dergisinde yayımladığı “Lending a Hand: Social Regulation of the Neural Response to Threat” başlıklı çalışmadır. Literatürde “el tutma deneyi” olarak bilinen deneyde, tehdit beklentisi sırasında güvenilen bir kişinin elini tutmanın tehditle ilişkili beyin tepkilerini azalttığı görülmüştür (Coan vd., 2006). Yakın ilişkiler, duygu düzenlemenin yalnızca bireysel değil, aynı zamanda ilişkisel bir süreç olduğunu da göstermektedir. Arkadaşlık bir zaman yatırımıdır. On sekiz aylık boylamsal bir çalışmada, yüz yüze temas azaldığında arkadaşlık bağlarının aile bağlarına kıyasla çok daha hızlı zayıfladığı görülmüştür (Roberts ve Dunbar, 2011). Ortak etkinlikler, birlikte gülmek ve paylaşılan deneyimler ise bağın sürmesine katkı sağlar (Dunbar, 2010).
Yalnızlık: Sayı Değil, Algı
Yalnızlık nesnel olarak yalnız olmakla aynı şey değildir. Kalabalık içinde de yaşanabilir. Yalnızlığın, algılanan sosyal izolasyonla ilişkili olarak tehdit duyarlılığını ve bilişsel yükü artırdığı öne sürülmüştür (Cacioppo ve Hawkley, 2009). Uyku bozulması, kardiyovasküler risk ve depresif belirtilerle ilişkisi de bildirilmiştir (Hawkley ve Cacioppo, 2010). Güçlü sosyal ilişkilere sahip bireylerde hayatta kalma olasılığı da anlamlı ölçüde daha yüksektir (Holt-Lunstad vd., 2010).
Peki dijital dünya bu tabloyu değiştiriyor mu? Sosyal medya uzaktaki insanlardan haberdar olmayı kolaylaştırıyor, ancak mevcut bulgular çevrimiçi platformların yakın ilişki katmanlarının boyutunu belirgin biçimde genişletmediğini gösteriyor (Dunbar, 2016). Binlerce “bağlantısı” olan kullanıcıların bile gerçek destek çevreleri, çoğunlukla geleneksel sınırlar içinde kalıyor.
Ne Yapmalı?
Bu bulgular üç sade öneri sunuyor. Birincisi, ilişkilerde nicelik değil nitelik belirleyicidir; birkaç kişiyle kurulan derin bağ, çok sayıda yüzeysel bağdan daha koruyucudur. İkincisi, en yakın çevrenizi bilinçli biçimde seçin ve o insanlara düzenli zaman ayırın. Üçüncüsü, ilişkilerin kendiliğinden sürmeyeceğini kabul edin; bir mesaj göndermek ya da bir kahveye çağırmak küçük görünse de bağı canlı tutan asıl eylemdir.
Sosyal kapasitemizin sınırlı olması bir kısıtlamadan çok bir davettir: Enerjimizi kimlere ayıracağımızı seçmek, hayatımızı nasıl kuracağımızı seçmektir.
Kaynakça
- Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
- Bickart, K. C., Wright, C. I., Dautoff, R. J., Dickerson, B. C., & Barrett, L. F. (2011). Amygdala volume and social network size in humans. Nature Neuroscience, 14(2), 163–164.
- Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
- Cacioppo, J. T., & Hawkley, L. C. (2009). Perceived social isolation and cognition. Trends in Cognitive Sciences, 13(10), 447–454.
- Coan, J. A., Schaefer, H. S., & Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17(12), 1032–1039.
- Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310–357.
- Dunbar, R. I. M. (1992). Neocortex size as a constraint on group size in primates. Journal of Human Evolution, 22(6), 469–493.
- Dunbar, R. I. M. (1993). Coevolution of neocortical size, group size and language in humans. Behavioral and Brain Sciences, 16(4), 681–694.
- Dunbar, R. I. M. (1998). The social brain hypothesis. Evolutionary Anthropology, 6(5), 178–190.
- Dunbar, R. I. M. (2016). Do online social media cut through the constraints that limit the size of offline social networks? Royal Society Open Science, 3(1), 150292.
- Hill, R. A., & Dunbar, R. I. M. (2003). Social network size in humans. Human Nature, 14(1), 53–72.
- Lindenfors, P., Wartel, A., & Lind, J. (2021). "Dunbar's number" deconstructed. Biology Letters, 17(5), 20210158.
