Psikolojik Sağlamlık: Güçlü Olmak Hiç Yıkılmamak mıdır?

Giriş

Hayatın bazı dönemlerinde insan, kendisini hiç olmadığı kadar güçlü hisseder. Bazı dönemlerde ise en küçük sorun bile baş edilemeyecek kadar ağır gelebilir. Kayıplar, hayal kırıklıkları, belirsizlikler, ilişkisel çatışmalar ve yaşamın getirdiği beklenmedik değişimler, bireyin psikolojik dengesini zorlayabilir. Böyle zamanlarda sıklıkla duyduğumuz bir ifade vardır: “Güçlü olmalısın.”

Peki, güçlü olmak gerçekten ne anlama gelir? Hiç üzülmemek, kırılmamak, ağlamamak ya da her koşulda ayakta kalabilmek mi?

Psikoloji bilimi açısından bakıldığında, psikolojik sağlamlık duyguları bastırmak veya yaşanan güçlüklerden etkilenmemek değildir. Aksine, zorlayıcı yaşam deneyimleri karşısında uyum sağlayabilme, psikolojik kaynakları kullanabilme ve gerektiğinde yeniden denge kurabilme kapasitesidir.

Masten (2001), psikolojik sağlamlığı olağanüstü bireylere özgü nadir bir özellik olarak değil, insanın gelişimsel ve çevresel kaynaklarıyla ilişkili, gündelik yaşamda ortaya çıkabilen bir uyum süreci olarak ele almaktadır. Bu yaklaşım önemli bir gerçeği hatırlatır: Psikolojik sağlamlık, hiç yıkılmamak değil, zorlandığımızda yeniden toparlanabilme kapasitemizdir.

Güçlü Görünmek ile Psikolojik Olarak Sağlam Olmak Aynı Şey midir?

Toplumda güçlü insan çoğu zaman duygularını belli etmeyen, sorunlarını kimseyle paylaşmayan ve her koşulda hayatına devam edebilen kişi olarak tanımlanır. Ancak dışarıdan güçlü görünmek, her zaman psikolojik açıdan sağlıklı bir baş etme biçimine işaret etmez.

Bazı bireyler yaşadıkları üzüntüyü, korkuyu veya çaresizliği göstermemeyi öğrenmiştir. Yardım istemeyi zayıflık, ağlamayı kontrol kaybı, dinlenmeyi ise başarısızlık olarak değerlendirebilirler. Böylece güçlü kalmaya çalışırken kendi duygusal ihtiyaçlarından giderek uzaklaşabilirler.

Oysa psikolojik sağlamlık, duygusal deneyimleri inkâr etmeyi gerektirmez. İnsan hem korkabilir hem cesaret gösterebilir; hem üzülebilir hem yaşamına devam edebilir.

Bonanno (2004), kayıp ve travmatik yaşantılar sonrasında bireylerin farklı uyum yolları gösterebildiğini vurgulamaktadır. Bu nedenle herkesin aynı şekilde tepki vermesini veya aynı sürede toparlanmasını beklemek gerçekçi değildir.

Bazen güçlü olmak, “Ben bunu tek başıma hallederim.” demek değil, “Şu anda desteğe ihtiyacım var.” diyebilmektir.

Psikolojik Sağlamlık Doğuştan mı Gelir, Sonradan mı Gelişir?

Bazı insanların zorlayıcı olaylar karşısında daha kolay toparlandığını, bazılarının ise aynı olaydan daha yoğun etkilendiğini gözlemleyebiliriz. Bu farklılık yalnızca kişilik özellikleriyle açıklanamaz.

Psikolojik sağlamlık; bireysel özelliklerin, geçmiş deneyimlerin, sosyal ilişkilerin ve çevresel koşulların etkileşimiyle şekillenir. Güvenli ilişkiler, problem çözme becerileri, duygusal farkındalık ve sosyal destek, bu süreci güçlendirebilen önemli kaynaklardır.

Luthar, Cicchetti ve Becker (2000), psikolojik sağlamlığın değişmez bir kişilik özelliği olarak değil, risk ve koruyucu faktörlerin etkileşimi içinde değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Bu bakış açısı, psikolojik sağlamlığın yaşam boyunca geliştirilebileceğini göstermesi bakımından önemlidir. İnsan geçmişte bazı güçlüklerle baş etmekte zorlanmış olabilir. Ancak bu deneyimler, gelecekte de aynı biçimde tepki vereceği anlamına gelmez.

Yeni baş etme becerileri öğrenmek, destekleyici ilişkiler kurmak ve kişinin kendi ihtiyaçlarını tanıması, psikolojik uyum kapasitesini artırabilir.

Her Şeye Dayanmak Psikolojik Sağlamlık Değildir

Psikolojik sağlamlık konusunda en sık karşılaşılan yanlış inanışlardan biri, dayanıklılığın her koşula katlanabilmekle eş tutulmasıdır.

Oysa insanın kendisine zarar veren bir ilişkide kalması, sürekli sorumluluk üstlenmesi, ihtiyaçlarını ertelemesi veya tükenmesine rağmen devam etmesi her zaman sağlamlık göstergesi değildir.

Bazen psikolojik sağlamlık, dayanmayı sürdürmek yerine bir sınır koyabilmektir.

Bazen bir ilişkiden uzaklaşmak, bir sorumluluğu paylaşmak veya artık sürdürülemeyen bir yaşam düzenini değiştirmek de sağlıklı uyumun parçasıdır.

Burada önemli olan, bireyin yaşadığı güçlüğü değerlendirebilmesi ve koşullara uygun davranış seçenekleri geliştirebilmesidir.

Psikolojik açıdan esnek olmak, her durumda aynı tepkiyi vermek yerine değişen koşullara göre davranışlarını düzenleyebilmeyi içerir. Kashdan ve Rottenberg (2010), psikolojik esnekliğin ruh sağlığı ve uyum açısından önemini vurgulamaktadır.

Dolayısıyla psikolojik sağlamlık yalnızca dayanma kapasitesiyle değil, gerektiğinde değişebilme becerisiyle de ilişkilidir.

Zor Duygularla Kalabilmek

İnsan doğası gereği acı veren duygulardan uzaklaşmak ister. Üzüntü, kaygı, öfke veya hayal kırıklığı yaşadığımızda bunları mümkün olduğunca hızlı ortadan kaldırmaya çalışabiliriz.

Ancak her olumsuz duygunun hemen yok edilmesi gerekmez.

Duygular, bireyin yaşantısına ilişkin önemli bilgiler taşır. Öfke bazen ihlal edilen bir sınırı, üzüntü önemli bir kaybı, kaygı ise algılanan bir tehdidi işaret edebilir.

Psikolojik sağlamlık, bu duyguların varlığına rağmen işlevselliği sürdürebilmeyi ve duyguları düzenleyebilmeyi içerir.

Burada duygu düzenleme, duyguyu bastırmak anlamına gelmez. Kişinin ne hissettiğini fark etmesi, duygusunun nedenlerini anlamaya çalışması ve uygun baş etme yolları geliştirmesi anlamına gelir.

Kendisine “Neden bu kadar etkilendim?” diye kızmak yerine “Bu olay benim için neden bu kadar zorlayıcı?” sorusunu yöneltebilmesi, psikolojik farkındalığı artırabilir.

Psikolojik Sağlamlık Nasıl Güçlendirilir?

Psikolojik sağlamlığı geliştirmek, sürekli olumlu düşünmeye çalışmak veya her yaşanan olayda mutlaka iyi bir taraf bulmak değildir.

Öncelikle kişinin kendi duygularını tanıması ve zorlandığını kabul edebilmesi gerekir. Bunun yanında sorunları yönetilebilir parçalara ayırmak, gerçekçi beklentiler oluşturmak, gerektiğinde yardım istemek ve destekleyici sosyal ilişkileri sürdürmek önemli adımlardır.

Bir diğer önemli unsur ise kişinin kendisine yaklaşımıdır. Zorlandığımız dönemlerde kendimizi sürekli eleştirmek, yaşadığımız güçlüğe ikinci bir yük ekleyebilir.

Buna karşılık kendimize anlayış göstermek, yaşadığımız duyguları insan olmanın doğal bir parçası olarak kabul etmek ve toparlanmak için zaman tanımak, daha sağlıklı bir baş etme sürecini destekleyebilir.

Psikolojik sağlamlık, her sorunu tek başına çözebilmek değil, sahip olduğumuz içsel ve dışsal kaynakları gerektiğinde kullanabilmektir.

Sonuç: Güçlü Olmak Bazen Durabilmektir

Hayatın her döneminde aynı güçte olmak mümkün değildir. İnsan bazen yorulur, bazen kırılır, bazen de nasıl devam edeceğini bilemez. Bu deneyimler psikolojik açıdan güçsüz olduğumuz anlamına gelmez.

Psikolojik sağlamlık, yaşanan güçlüklerin bizi hiç etkilememesi değil, bu etkilerle baş edebilmek için yeni yollar geliştirebilmemizdir.

Bazen devam etmek, bazen durmak, bazen yeniden başlamak, bazen de yardım istemek gerekir.

Belki de güçlü olmakla ilgili kendimize sormamız gereken soru şudur:

“Her şeye ne kadar dayanabiliyorum?” değil, “Zorlandığımda kendime ne kadar iyi bakabiliyorum?”

Çünkü gerçek psikolojik sağlamlık, insanın hiç düşmemesinde değil; düştüğünde kendisini suçlamadan, ihtiyaçlarını görerek ve gerektiğinde destek alarak yeniden yoluna devam edebilmesinde saklıdır.