Gün içinde zihnimizden binlerce farklı düşünce, anlık sahneler ve çağrışımlar geçer. Çoğu zaman bu akış kendiliğinden akar gider; ancak bazen zihnimize aniden düşen rahatsız edici, ahlaki olarak onaylamadığımız ya da sevdiklerimize zarar gelmesiyle ilgili bir senaryo içimizde derin bir suçluluk ve kaygı dalgası yaratır. Çoğu insan böyle anlarda kendine öfkelenir, irkilir ve hemen şu sorunun ağırlığı altında ezilir: "Ben nasıl böyle bir şey düşünebilirim, içten içe kötü biri miyim?" Psikoloji literatüründe bu içsel çatışma "Düşünce-Eylem Kaynaşması" (Thought-Action Fusion) olarak tanımlanır.
Temelinde yatan yanılgı oldukça nettir: Kişi, bir şeyi düşünmüş olmayı o eylemi fiilen gerçekleştirmekle eşdeğer görür ya da o düşünce zihninden geçti diye olayın gerçekleşme olasılığının arttığına inanır (Shafran & Rachman, 2004). Bu durum iki ana boyutta kendini gösterir. İlki ahlaki kaynaşmadır; burada birey, zihninden geçen olumsuz bir düşünceyi sanki o suçu işlemiş gibi ahlaki bir kusur sayar.
Örneğin trafikte ya da ilişkisinde anlık bir öfkeyle birinin başına kötü bir şey geldiğini hayal eden kişi, kendini anında vicdanen suçlu ilan eder. İkincisi ise olasılıksal kaynaşmadır. Bu boyutta kişi, kötü bir ihtimali düşündüğünde bunu adeta "çağırmış" gibi hisseder; felaketi zihinde canlandırmanın onun yaşanma ihtimalini somut olarak artırdığına dair batıl bir sorumluluk geliştirir.
Aslında insan beyni, evrimsel süreç boyunca tehditleri önceden sezmek üzere tasarlanmış bir güvenlik mekanizmasıdır. Zihin; hayatta kalabilmek için en uç, en saçma ve en karanlık senaryoları simüle eder, sınırları ve tabuları yoklar. Dolayısıyla zihnimize aniden giren davetsiz düşünceler (intrusive thoughts) ahlaki bir çöküşün değil, aksine nörobiyolojik bir sistemin doğal işleyişinin parçasıdır.
Asıl yıpratıcı süreç, düşüncenin varlığından değil, ona yüklediğimiz abartılı anlamdan kaynaklanır. Kişi düşünceyi tehlikeli ya da ahlaksız bulduğunda onu zihninden kovmaya, bastırmaya çalışır. Fakat psikolojideki "ironik süreç" devreye girer; bir düşünceyi yok saymaya ne kadar çok çabalarsanız, beyniniz o düşünceyi o kadar merkeze alır ve sıklığını artırır (Wegner, 1994).
Zihnin ürettiği her anlık imgeliğe bir niyet ve karakter yansıması muamelesi yapmak, insanı kendi iç mahkemesinde sürekli sanık sandalyesine oturtur. Oysa zihinden geçenler birer niyet, tercih ya da eylem değildir; sadece anlık nöronal kıvılcımlardır. Bir insanın ahlakını, karakterini ve kim olduğunu belirleyen şey kontrol dışı zihinsel akışı değil; o düşünceler karşısında takındığı tavır, aldığı bilinçli kararlar ve hayata geçirdiği somut davranışlardır.
Bu zihinsel baskıdan kurtulmanın yolu, düşüncelerle eylemler arasına net bir sınır çekebilmekten geçer. Zihnimize giren her senaryoyu bir kehanet veya gerçeklik gibi sahiplenmek yerine, onların geçici birer zihinsel dalga olduğunu fark etmek gerekir. Rahatsız edici bir düşünce belirdiğinde onunla savaşmak ya da kendimizi yargılamak yerine, arkamıza yaslanıp "Bu sadece beynimin ürettiği anlık bir veri, benim tercihim veya eylemim değil" diyebilmek, zihnin kurduğu o görünmez mahkemeyi dağıtmanın en gerçekçi ve özgürleştirici yoludur.
Kaynakça
- Shafran, R., & Rachman, S. (2004). Thought-action fusion: a review. The Journal of Anxiety Disorders, 18(3), 295–307. Wegner, D. M. (1994). Ironic processes of mental control. Psychological Review, 101(1), 34–52.