Zihnimizde Durmadan Çalan Şarkıların Psikolojisi
Hiçbir şarkıyı dinlemediğiniz hâlde bir anda zihninizde çalmaya başladığı oldu mu? Üstelik bazen yalnızca birkaç saniyelik bir bölüm tekrar tekrar döner ve ne yaparsanız yapın zihninizden çıkmaz. Günlük hayatta “kafaya takılan şarkı” ya da İngilizcede “earworm” olarak adlandırılan bu durum, psikolojide istemsiz müzikal imgeleme (involuntary musical imagery – INMI) olarak tanımlanıyor. Araştırmacılara göre bu deneyim, herhangi bir müziği bilinçli olarak hatırlamaya çalışmadan, bir melodinin zihinde kendiliğinden belirmesi ve tekrar etmesiyle ortaya çıkıyor.
Peki zihnimiz neden bazı şarkıları kendi kendine tekrar çalıyor?
Bunun önemli nedenlerinden biri, müziğin hafızayla güçlü bir şekilde bağlantılı olması. Bir melodiyi tekrar tekrar dinlemek, onun zihinsel temsilinin daha kolay erişilebilir hâle gelmesine katkıda bulunabiliyor. Hatta araştırmalar, istemsiz olarak zihinde tekrar edilen müziğin yalnızca bir “hafıza hatası” olmadığını; müzikal bilgilerin zihinde yeniden etkinleştirilmesiyle ilişkili olabileceğini gösteriyor. Bazı deneylerde, bir müziğin zihinde kendiliğinden tekrar edilme sıklığının, o müziğe ilişkin hafızanın daha sonra hatırlanmasıyla ilişkili olduğu bulunmuştur.
Ancak mesele yalnızca müziği ne kadar sık dinlediğimizle sınırlı değil. Gün içinde içinde bulunduğumuz durum da etkili olabiliyor. Özellikle zihnin belirli bir işle meşgul olmadığı, dikkatin serbestçe dolaştığı anlarda istemsiz müzikal imgelemenin ortaya çıkma ihtimali artabiliyor. Örneğin yürürken, duş alırken, otobüste beklerken ya da rutin bir işi yaparken zihnimizin başka düşüncelere kayması, bir melodinin kendiliğinden ortaya çıkmasına zemin hazırlayabiliyor. Deneyim örnekleme çalışmalarında, kişinin yaptığı etkinlik ile zihnin gezinmesi arasında bir ilişki olduğu ve bunun istemsiz müzikal imgelemeyle bağlantılı olabileceği gösterilmiştir.
Bir başka dikkat çekici nokta ise şarkının hangi bölümünün zihnimizde kaldığıdır. Çoğu zaman şarkının tamamını değil, kısa bir melodik parçayı tekrar tekrar “duyarız”. Bunun nedeni, müzikal bilginin zihinde oldukça ayrıntılı biçimde temsil edilebilmesi olabilir. Araştırmalar, insanların zihinsel olarak canlandırdıkları melodilerin tempo gibi özelliklerini oldukça doğru biçimde hatırlayabildiğini göstermektedir. Yani zihnimizde çalan şarkı, yalnızca belirsiz bir “müzik hissi” değildir; beynimiz melodinin belirli özelliklerini yeniden oluşturabilir.
Peki duyguların bununla ilgisi var mı? Evet. Müzik zaten duygusal yaşantılarımızla yakından ilişkili olduğu için, bir şarkının zihnimizde belirmesi o anda içinde bulunduğumuz ruh hâliyle de bağlantılı olabilir. Araştırmalarda istemsiz müzikal imgelemenin kişinin mevcut duygusal durumu ve uyarılmışlık düzeyiyle ilişkili olabildiği görülmüştür. Ayrıca insanların zihninde beliren müziklerin çoğu tamamen rahatsız edici deneyimler değildir; birçok kişi bu durumu nötr veya olumlu olarak değerlendirmektedir.
Bununla birlikte, aynı şarkının tekrar tekrar zihinde dönmesi herkes için aynı şekilde deneyimlenmez. Bazı kişiler bunu eğlenceli bulurken bazıları kontrol etmekte zorlanabilir ve rahatsızlık yaşayabilir. 2023 yılında yayımlanan bir araştırma, istemsiz müzikal imgelemenin ne kadar sık yaşandığından ziyade kişinin bu deneyimi ne kadar müdahaleci ve rahatsız edici olarak değerlendirdiğinin önemli olduğunu; özellikle ruminatif düşünme eğiliminin bu olumsuz deneyimle ilişkili olabileceğini göstermiştir.
Dolayısıyla zihnimizde sürekli çalan bir şarkı, beynimizin “bozulduğu” anlamına gelmez. Aksine bu durum, hafızanın, dikkatin, duyguların ve müzikal algının gündelik yaşamda nasıl iç içe çalıştığını gösteren oldukça sıradan bir bilişsel deneyimdir. Bazen bir şarkıyı biz seçmeyiz; zihnimiz onu kendiliğinden yeniden oynatır. Belki de gün içinde bir melodinin durup dururken aklımıza gelmesi, beynimizin geçmişte karşılaştığı bilgileri ne kadar canlı ve kendiliğinden yeniden işleyebildiğinin küçük bir göstergesidir.
Kaynakça
- Kaynakça
- Liikkanen, L. A., & Jakubowski, K. (2020). Involuntary musical imagery as a component of ordinary music cognition: A review of empirical evidence. Psychonomic Bulletin & Review, 27(6), 1195–1217.
- G. A., Williamson, V. J., & Müllensiefen, D. (2015). Environmental and mental conditions predicting the experience of involuntary musical imagery: An experience sampling method study. Consciousness and Cognition, 33, 124–135.
- Jakubowski, K., Finkel, S., Stewart, L., & Müllensiefen, D. (2017). Dissecting an earworm: Melodic features and song popularity predict involuntary musical imagery. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 11(2), 122–135.
- Keller, P. E., & Williamson, V. J. (2018). Involuntary and voluntary recall of musical memories: A comparison of temporal accuracy and emotional responses. Psychology of Music, 46(3), 384–397.
- Liikkanen, L. A., & Jakubowski, K. (2020). Involuntary musical imagery as a component of ordinary music cognition: A review of empirical evidence. Psychonomic Bulletin & Review, 27(6), 1195–1217.
