Çocuğumun Öğretmeni Değil, Ebeveyniyim
Bir çocuğun hayata dair ilk öğrendiği şeyler okulda değil, aile içinde başlar. Çocuk, özellikle yaşamının ilk yıllarında dünyayı anne ve babasının gözünden tanımaya çalışır. Doğru ve yanlış, iyi ve kötü, nasıl iletişim kurulacağı, başkalarına nasıl davranılması gerektiği, saygı, sorumluluk, paylaşma ve empati gibi temel toplumsal değerlerin ilk temelleri aile içerisinde atılır. Bu nedenle aile, çocuğun yalnızca bakımını üstlenen bir yapı değil; aynı zamanda onun topluma uyum sağlamasında ve kişiliğinin gelişmesinde önemli bir role sahip olan sosyal bir kurumdur.
Toplumda kabul gören değerler, çocuğun hayatına çoğu zaman aile aracılığıyla girer. Çocuk, çevresindeki yetişkinlerin davranışlarını gözlemleyerek öğrenir. Anne ve babasının birbirleriyle nasıl iletişim kurduğunu, bir problem karşısında nasıl davrandığını, başkalarına nasıl yaklaştığını ve sınırları nasıl belirlediğini izler. Bu nedenle çocuğa verilen eğitim yalnızca söylenenlerden değil, günlük yaşamda sergilenen davranışlardan da oluşur.
Ailenin çocuğun gelişimindeki etkisi yalnızca değer aktarımıyla sınırlı değildir. Çocuğun meraklarının, sorularının ve duygularının nasıl karşılandığı da onun gelişimini doğrudan etkiler. Çocuğun düşüncelerinin dinlenmesi, sorularının cevaplanması ve duygularının önemsenmesi; kendisini değerli hissetmesine, düşüncelerini ifade edebilmesine ve çevresiyle sağlıklı ilişkiler kurabilmesine katkı sağlar. Bu nedenle aile, çocuğun sosyalleşmesinde ve hayata uyum sağlamasında önemli bir role sahiptir.
Ebeveyn olmak beraberinde büyük bir sorumluluk getirir. Bir çocuğun dünyaya gelmesiyle birlikte anne ve baba, onun güvenliğinden, bakımından ve gelişiminden sorumlu hale gelir. Bu sorumluluk zaman zaman ebeveynde güçlü bir kontrol duygusu oluşturabilir. “Babasının oğlu”, “annesinin kızı” gibi ifadeler de çocuğu ebeveynin kendisinden bir parça olarak görmesine neden olabilir. Böylece ebeveyn, çocuğun hayatındaki pek çok alanı kontrol etmeyi korumak ve doğru yönlendirmekle eşdeğer görebilir.
Elbette çocuğun henüz kendi kararlarını tamamen verebilecek gelişimsel yeterliliğe sahip olmadığı dönemlerde ebeveyn kontrolü gereklidir. Çocuğu tehlikelerden korumak, güvenli bir alan oluşturmak ve ihtiyaç duyduğu sınırları belirlemek ebeveynin temel görevlerinden biridir. Ancak çocuk büyüdükçe bu kontrolün biçiminin de değişmesi gerekir. Çünkü çocuk büyüdükçe yalnızca korunmaya değil, anlaşılmaya, dinlenmeye ve kendi kararlarını verebilmeyi öğrenmeye de ihtiyaç duyar.
Asıl mesele tam da burada başlar.
İlk yıllarında çocuğunun hayatındaki hemen her kararı veren ebeveyn, çocuk okul çağına geldiğinde bu rolü sürdürmeye devam edebilir. Çocuğun dersleri, ödevleri, arkadaşlıkları, başarısı ve hatta öğretmenleriyle ilişkisi üzerinde giderek daha fazla söz sahibi olmaya başlayabilir. Bazen ebeveyn, çocuğunun eğitim sürecine destek olmakla çocuğun eğitimini onun yerine üstlenmek arasındaki sınırı fark edemez.
Örneğin çocuğa verilen bir proje ödevinin neredeyse tamamını ebeveynin hazırlaması, yalnızca çocuğa yardım etmek anlamına gelmez. Bazen bu durum, farkında olmadan ebeveynler arasındaki bir başarı yarışına da dönüşebilir. Çocuğun yaptığı projenin ne kadar güzel olduğu, aldığı not veya öğretmenin beğenisi, çocuğun başarısından çok ebeveynin başarısı gibi algılanabilir. Oysa çocuğun eğitim sürecindeki asıl amacı kusursuz bir ürün ortaya koymak değil; araştırmayı, düşünmeyi, üretmeyi, hata yapmayı ve hatasından öğrenmeyi deneyimlemektir.
Çocuk büyüdükçe düşünce dünyası da gelişir. Kendi fikirlerini oluşturmaya, seçimler yapmaya ve ailesinden bağımsız bir birey olduğunu fark etmeye başlar. Bu noktada ebeveynin önceki yıllarda alıştığı kontrol biçimi devam ederse çatışmalar kaçınılmaz hale gelebilir. Çünkü çocuk artık yalnızca yönlendirilmek istemez. Dinlenmek, anlaşılmak ve kendi düşüncelerinin önemsendiğini hissetmek ister.
Bir çocuk okul çağına geldiğinde öğretmeninden eğitim alabilir; ancak öğretmeninin ebeveyni olmasını istemez. Çünkü çocuğun hayatında öğretmenin ve ebeveynin rolleri birbirinden farklıdır. Öğretmen akademik ve sosyal gelişim sürecinde rehberlik eder. Ebeveyn ise çocuğun kendisini güvende hissettiği, hata yaptığında dönebileceği ve koşulsuz kabul gördüğünü bildiği kişidir.
Çocuğun okulda ailesini yansıtması da bu nedenle önemlidir. Çocuğun iletişim biçiminde, arkadaşlık ilişkilerinde, sorumluluk anlayışında ve problem çözme becerisinde aile içinde öğrendiklerinin izlerini görmek mümkündür. Bu nedenle ebeveynin görevi, çocuğun yerine her şeyi yapmak değil; çocuğun kendi becerilerini geliştirebileceği bir ortam hazırlamaktır.
Ebeveynlik, çocuğun hayatındaki her şeyi kontrol etmek değildir. Ebeveynlik, çocuğun kendi hayatını yönetebilecek bir birey olabilmesi için ona eşlik etmektir.
Çocuğumun öğretmeni olmak zorunda değilim. Onun ödevini yapmasına, sınavına girmesine, arkadaşlık ilişkilerini yönetmesine veya her hatasını düzeltmesine gerek yok. Ben onun ebeveyniyim. Ona değerleri öğreten, gerektiğinde sınır koyan, düştüğünde yanında olan, hata yaptığında onu yalnız bırakmayan ve büyüdükçe kendi ayakları üzerinde durmasına izin veren kişiyim.
Çünkü iyi ebeveynlik, çocuğun hayatını onun yerine yaşamak değil; kendi hayatını yaşayabilmesi için ona alan açmaktır.
