İş yaşamında yaşanan çatışmaların, adaletsizliklerin veya aksamaların sebebi her zaman operasyonel aksaklıklar değildir. Çoğu zaman kimsenin konuşmadığı, ancak kritik bir öneme sahip olan Karanlık Üçlü (Dark Triad) olarak tanımlanan alt klinik kişilik özellikleri bu sorunların temelini oluşturur. Bu özellikler klinik bir hastalık düzeyinde olmasa da iş ortamındaki huzuru, güveni ve adaleti doğrudan sabote eden yıkıcı davranış kalıplarıdır.
Peki nedir bu Karanlık Üçlü? Makyavelizm (Stratejik Çıkarcılık), kişilerin insanları yalnızca hedefe ulaşmak için bir araç olarak görerek empati kurmadan, kural tanımadan ve uzun vadeli planlarla manipüle ederek, etiği hiçe sayarak davrandığı kişilik yapısıdır. Narsisizm, kişilerin sürekli hayranlık ve ayrıcalıklı muamele bekleyen, kendi bedensel ve zihinsel benliğine aşırı hayranlık duyan, ancak aynı zamanda ne kadar karizmatik, vizyoner ve enerjik görünseler de eleştiriye tahammül edemeyen bir yapıdır.
Psikopati (Duygusal Soğukluk ve Dürtüsellik), kişilerin derin bir empati eksikliğine sahip olmaları, hiçbir şekilde pişmanlık, suçluluk veya vicdan azabı hissetmedikleri, riskli, agresif ve kural tanımayan davranışlara karar vermeyi rahatça göze alabildikleri, açık zorbalık ve baskı kurma eğilimlerinin yüksek olduğu bir yapıda olmalarıdır. İş yerinde karanlık özelliklere sahip bireyler amaçlarına ulaşmak için iki farklı yöntem kullanırlar: 1. Sert taktikler, örneğin, açıkça tehdit etmek, cezalandırılma korkusu yaratmak, kişiyi yalnızlaştırmak ve doğrudan baskı kurmak gibi taktiklerdir.
Bunları, çoğunlukla vicdan ve empati duygusu eksik olan psikopatik eğilimli bireyler ile stratejik çıkar peşinde olan makyavelist bireyler tercih eder. 2. Yumuşak taktikler, örneğin, aşırı iltifat etme, sahte bir cazibe kullanma, espriyle durumu yatıştırıp kontrol altına alma, kendini acındırma veya fiziksel/sosyal imajı kullanma gibi taktiklerdir.
Bunları ise daha çok narsisistik yapısı olan bireyler ve nabza göre şerbet vermeye çalışan makyavelist bireyler tercih eder. İş yerinde çalışanlar bu özelliklere sahip olabilirken, yöneticilerin de bu toksik özelliklere sahip olması söz konusu olabilir. Yöneticiler veya liderler bu özelliklere sahip olduğunda, çalışma ortamında ve çalışanlar arasında iki büyük sorun yaşanır.
Bu sorunlar, güven ve iletişim bağının çökmesi ve 'kusursuz bir iş ortamı ve kusursuz çalışanlar' imajının çizilmesidir. Yani, yönetici veya lider çalışanlarına karşı sömürücü, öngörülemez ve adaletsiz davrandığında, çalışanlar tükenmişlik yaşayabilir ve motivasyonlarını kaybedebilir. Bunun sonucunda, yaptıkları işin değerini daha düşük görmeye başlayabilirler.
Ayrıca, yönetici veya lider gerçekte yaşanan şeyin aksi bir imaj çizmeye çalıştığında, eleştiri kabul etmeyen bir tavır takınabilir. Bunun sonucunda, çalışanların yaptığı işi tarafsız bir şekilde değerlendiremez, hataları görmezden gelerek performansı gerçek dışı bir şekilde abartabilir ve bu da yönetici veya liderin çizdiği toz pembe tablo ile yoğun tükenmişlik arasında derin bir uçurum oluşturur. Dışarıdan güçlü ve dokunulmaz görünen bu karanlık özellikleri taşıyan bireyler aslında kendi iç dünyalarında hiç mutlu ve huzurlu değillerdir.
Peki neden? Üstlenmeci narsisistik özellikler taşıyan bireyler yüksek özgüvenleri sayesinde kendilerini genellikle iyi hissederler ve olaylardan kolay sarsılmazlar, ancak kırılgan narsisistik özellikler taşıyan bireyler sürekli takdir görme kaygısı yaşarlar ve içsel bir güvensizlikleri vardır, bu nedenle yıpranabilirler. Makyavelist özellikler taşıyan bireyler ise herkesi potansiyel bir tehdit veya rakip olarak gördükleri için kronik bir şüphecilik ve paranoya yaşarlar; bu şüphecilik ve paranoya gerçek anlamda tatmin ve huzur yaşamalarını engeller.
Psikopatik bireyler ise kural tanımazlıkları ve dürtüsellikleri sebebiyle hem çevrelerine hem de kendilerine zarar verirler; ancak hissettikleri "gözüpeklik ve cesaret" boyutu kriz anlarında onların sakin ve soğukkanlı kalmalarını sağlayabilir. Bu özelliklere sahip olan bireylere cinsiyet açısından bakıldığında, bilimsel araştırmalar erkeklerin genel olarak narsisizm, psikopati ve makyavelizm boyutlarında kadınlara kıyasla daha yüksek eğilim sergilediğini gösterir. En belirgin fark psikopati ve narsisizmin "sömürücülük/ayrıcalık talep etme" ile "liderlik/yetki arzusu" alt boyutlarında görülür.
Öte yandan, içsel kırılganlık ve güvensizlikle şekillenen "duyarlı/kırılgan narsisizm" ile ilgi odağı olma arzusunda kadınlar ve erkekler arasında spesifik olarak belirgin bir fark yoktur. Toplumsal normlar, erkeklerin hırslı, otoriter ve rekabetçi olmasını ödüllendirirken, kadınların destekleyici ve ilişkisel olmalarını bekler. Kadın liderler otoriter veya baskın tutum sergilediklerinde iş ortamında "baskınlık cezası" ile karşılaşarak erkeklere kıyasla daha negatif etkilerine maruz kalırlar.
Bu durum, kadınların narsisistik veya sömürücü yönlerini gizlemelerine ya da bastırmalarına yol açar. Erkekler daha çok tehdit, cezalandırma ve açık baskı gibi daha sert taktikleri kullanırken, kadınlar ve narsisistik eğilimli bireyler daha çok cazibe, imaj yönetimi ve sahte övgüler yağdırma gibi yumuşak taktikleri kullanır. Peki böyle bir ortamda bireysel olarak korunmak için neler yapılabilir?
Yazılı iletişime geçmek, manipülatif bireylerin sözlü anlaşmaları kendi lehine çevirmelerini engelleyeceği için görev dağılımlarını, onayları ve geri bildirimleri mutlaka e-posta gibi denetlenebilir yazılı kanallarda kayıt altına alarak iletişim kurmak bireysel olarak korunmak için faydalı olur. Yumuşak taktikleri (aşırı övgü, sahte samimiyet) kullanarak sizden fazladan iş isteyen veya taviz koparmaya çalışan bireylere karşı profesyonel sınırlarınızı koruyun. Karşılaşılan adaletsiz veya istismarcı tavırların sizin yetersizliğinizle ilgili olmadığını, tamamen karşıdaki kişinin kronik kişilik örüntüsünden kaynaklandığını unutmayın.
Performans görüşmelerinde öznel yorumlar yerine somut verilere, yani iş çıktılarına ve tamamlanan iş kayıtlarına göre iletişim kurun.
Kaynakça
- Blasco-Belled, A., Tejada-Gallardo, C., Alsinet, C., & Rogoza, R. (2024). The links of subjective and psychological well-being with the Dark Triad traits: A meta-analysis. Journal of Personality, 92(2), 584–600. https://doi.org/10.1111/jopy.12853
- Fodor, O. C., Curşeu, P. L., & Meslec, N. (2021). In leaders we trust, or should we? Supervisors’ Dark Triad personality traits and ratings of team performance and innovation. Frontiers in Psychology, 12, Article 650172. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.650172
- Grijalva, E., Newman, D. A., Tay, L., Donnellan, M. B., Harms, P. D., Robins, R. W., & Yan, T. (2015). Gender differences in narcissism: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 141(2), 261–310. https://doi.org/10.1037/a0038231
- Jonason, P. K., Slomski, S., & Partyka, J. (2012). The Dark Triad at work: How toxic employees get their way. Personality and Individual Differences, 52(3), 449–453. https://doi.org/10.1016/j.paid.2011.11.008
- Muris, P., Merckelbach, H., Otgaar, H., & Meijer, E. (2017). The malevolent side of human nature: A meta-analysis and critical review of the literature on the Dark Triad (narcissism, Machiavellianism, and psychopathy). Perspectives on Psychological Science, 12(2), 183–204. https://doi.org/10.1177/1745691616666070
- Neumann, C. S., Jones, D. N., & Paulhus, D. L. (2021). Examining the Short Dark Tetrad (SD4) across models, correlates, and gender. Assessment, 28(8), 1851–1867. https://doi.org/10.1177/1073191120986624
- Rogoza, R., & Cieciuch, J. (2020). Dark Triad traits and their structure: An empirical approach. Current Psychology, 39(4), 1287–1302. https://doi.org/10.1007/s12144-018-9834-6
- Spain, S. M., Harms, P. D., & Lebreton, J. M. (2014). The dark side of personality at work. Journal of Organizational Behavior, 35(S1), S41–S60. https://doi.org/10.1002/job.1894
- Vize, C. E., Lynam, D. R., Collison, K. L., & Miller, J. D. (2018). Differences among Dark Triad components: A meta-analytic investigation. Personality Disorders: Theory, Research, and Treatment, 9(2), 101–111. https://doi.org/10.1037/per0000222
