Belki de Kaybolmadın: Sadece Kendi Hayatını Yaşamayı Unuttun
Bir sabah uyandığınızı düşünün. Her şey olması gerektiği gibi. Telefonunuz yanınızda, yapmanız gerekenler belli, hayatınız dışarıdan bakıldığında yolunda. Okula gidecek, işe gidecek, insanlarla konuşacak, gülecek, belki akşam arkadaşlarınızla buluşacaksınız. Fakat bütün bunların ortasında, kimseye söylemediğiniz küçük bir soru beliriyor:
“Ben gerçekten böyle bir hayat mı yaşamak istiyorum?”
Bazen insanın hayatında hiçbir şey yanlış değildir. Yine de bir şey eksiktir.
Neyi eksik olduğunu açıklayamaz. Daha çok çalışır, daha çok kazanır, daha çok insan tanır, daha çok şey satın alır, daha çok başarı elde eder. Fakat içindeki o sessizlik bir türlü geçmez. Çünkü belki de aradığı şey daha fazlası değil, daha anlamlı bir şeydir.
İşte varoluşsal psikoloji tam olarak burada başlar.
İnsanı yalnızca davranışları, düşünceleri ya da psikolojik belirtileri üzerinden anlamaya çalışmaz. Daha derindeki sorulara bakar: Ben kimim? Neden buradayım? Özgür müyüm? Seçimlerimin sorumluluğunu taşıyor muyum? Beni gerçekten ben yapan şey ne? Ve bütün bunların sonunda hayatımın anlamı ne?
Bu soruların hiçbirinin kolay bir cevabı yoktur. Belki de onları zorlaştıran şey, cevapların bir yerlerde hazır olarak bulunmamasıdır.
Hepimiz Bir Şeylerin İçinde Doğuyoruz
Hiçbirimiz hayata boş bir sayfa olarak başlamıyoruz.
Bir ailenin içine doğuyoruz. Bize bir isim veriliyor. Nasıl davranmamız gerektiği, neyin doğru neyin yanlış olduğu öğretiliyor. Başarılı olmamız, iyi bir evlat olmamız, güçlü görünmemiz, doğru mesleği seçmemiz, doğru insanla birlikte olmamız bekleniyor.
Sonra büyüyoruz.
Ve bir gün fark ediyoruz ki yıllardır verdiğimiz bazı kararların gerçekten bize mi ait olduğunu bilmiyoruz.
“Bunu ben mi istiyorum, yoksa benden beklenildiği için mi yapıyorum?”
Varoluşsal psikolojinin insanı özgür bir varlık olarak ele almasının önemi tam da burada ortaya çıkıyor. Jean-Paul Sartre’ın düşüncesinde insan, kendisine önceden belirlenmiş değişmez bir özle dünyaya gelmez. İnsan, seçimleriyle kendisini oluşturur.
Bu düşünce kulağa özgürleştirici geliyor olabilir.
Ama özgürlüğün oldukça ağır bir tarafı vardır:
Seçtiğimiz hayatın sorumluluğunu da taşımak zorundayız.
Bazen “Benim elimden ne gelir ki?” demek daha kolaydır. Çünkü seçim yapmadığımızı düşündüğümüzde sorumluluğu da üzerimizden atmış oluruz. Oysa hiçbir seçim yapmamak bile çoğu zaman bir seçimdir.
Kalmak da bir seçimdir.
Gitmek de.
Susmak da.
Konuşmak da.
Başkalarının istediği kişi olmak da.
Kendi istediğin kişiye dönüşmeye çalışmak da.
Peki Ya Her Şey Bizim Kontrolümüzde Değilse?
Burada varoluşsal psikolojinin önemli bir ayrımı vardır: Özgür olmak, her şeyi kontrol edebilmek anlamına gelmez.
Hayat bize her zaman adil davranmaz.
Bazı insanları kaybederiz. Bazı ilişkiler biter. Bazı hayaller gerçekleşmez. Bazen çok istediğimiz hâlde değiştiremeyeceğimiz şeylerle karşılaşırız.
Viktor Frankl’ın düşünceleri bize tam da bu noktada başka bir pencere açar. İnsan her zaman koşullarını değiştiremeyebilir; ancak koşulları karşısındaki tutumunda belli bir özgürlük alanına sahip olabilir.
Bu, yaşanan acıları küçümsemek değildir.
Aksine acının varlığını kabul ederek şu soruyu sormaktır:
“Bütün bunlar olduktan sonra ben ne yapacağım?”
Çünkü hayat bazen elimizden bir şeyleri alır. Fakat kaybettiklerimizin ardından kendimizle ne yapacağımız sorusu hâlâ önümüzde durur.
İnsan Neden Anlam Arar?
Belki de insanı diğer canlılardan ayıran en güçlü özelliklerden biri, yaşadıklarına bir anlam verme ihtiyacıdır.
Viktor Frankl’ın geliştirdiği logoterapinin temelinde de insanın anlam arayışı önemli bir motivasyon olarak ele alınır.
Çünkü insan yalnızca “iyi hissetmek” istemez.
Yaşadıklarının bir anlamı olsun ister.
Bu yüzden bazen her şeye sahip olup yine de mutsuz olabiliriz.
İyi bir işimiz olabilir.
Sevildiğimizi biliyor olabiliriz.
Hayatımız dışarıdan kusursuz görünebilir.
Ama içimizden bir ses hâlâ “Bu mu?” diye sorabilir.
Belki de sorun sahip olduklarımızın azlığı değildir.
Belki de yaşadığımız hayatla, olmak istediğimiz insan arasındaki mesafe giderek büyümüştür.
Ölüm Bize Yaşamayı Hatırlatır
Varoluşsal psikolojinin en çarpıcı konularından biri de ölüm farkındalığıdır.
Ölüm hakkında konuşmayı sevmeyiz. Onu mümkün olduğunca hayatımızın dışına iteriz. Sanki düşünmezsek olmayacakmış gibi.
Oysa ölüm, hayatın karşısındaki en kesin gerçekliktir.
Irvin Yalom’a göre ölüm farkındalığı insanı yalnızca korkuya sürüklemek zorunda değildir. Tam tersine, yaşamın değerini daha görünür hâle getirebilir.
Çünkü bir gün sona ereceğini bilmek, bugün yaptıklarımızı daha önemli hâle getirir.
Belki de yıllardır söylemek istediğimiz o cümleyi söylemeliyiz.
Belki sürekli ertelediğimiz şeyi artık ertelememeliyiz.
Belki de “Bir gün yaşarım.” dediğimiz hayatın, aslında bugün yaşanıyor olduğunu fark etmeliyiz.
Çünkü hayatın en büyük yanılgılarından biri, zamanımızın sonsuz olduğunu düşünmektir.
İnsan Kalabalıkların İçinde de Yalnız Olabilir
Binlerce insanın arasında yürürken kendinizi hiç yalnız hissettiniz mi?
Bir masada herkes gülerken içinizde sessizlik olduğunu?
Birine “İyiyim.” deyip aslında hiç iyi olmadığınızı?
Varoluşsal psikoloji yalnızlığı yalnızca insanlardan uzak olmak şeklinde ele almaz. İnsan, en yakınındakilerle birlikteyken bile kendine özgü deneyimleri nedeniyle varoluşsal bir yalnızlık yaşayabilir.
Çünkü hiç kimse bizim yerimize yaşayamaz.
Hiç kimse bizim yerimize seçim yapamaz.
Hiç kimse bizim yerimize hayatımızın anlamını bulamaz.
Ve belki de büyümek biraz da bunu kabul etmektir:
Bizi herkes anlayamayabilir.
Ama bu, kendimizi anlamaya çalışmaktan vazgeçmemiz gerektiği anlamına gelmez.
Belki de Mesele Kendini Bulmak Değil
Çocukken bize sık sık “Büyüyünce ne olacaksın?” diye sorarlar.
Bir meslek söyleriz.
Doktor.
Öğretmen.
Psikolog.
Mühendis.
Sonra büyürüz ve soru değişir:
“Nasıl bir insan olacaksın?”
Belki de hayatın en zor sorusu budur.
Çünkü bunun tek bir doğru cevabı yoktur.
Varoluşsal psikoloji bize kim olduğumuzu bulmamız için hazır bir reçete vermez. Bunun yerine bizi kendi hayatımızın karşısına oturtur.
Ve sorar:
Bu hayatı gerçekten sen mi seçtin?
Belki de bazen kaybolduğumuzu sandığımız anlar, aslında ilk kez kendimize ait bir yön aramaya başladığımız anlardır.
Belki de boşluk hissi her zaman bir eksiklik değildir.
Bazen eski anlamların artık bize yetmediğini gösteren bir işarettir.
Ve belki de insanın kendisini bulması, bir gün karşısına çıkıp “İşte ben buyum.” demesi değildir.
Kendini yaratmak, her gün yeniden verdiğin küçük kararların içinde gerçekleşir.
O yüzden bugün kendinize yalnızca “Mutlu muyum?” diye sormayın.
Biraz daha zor bir soru sorun:
Yaşadığım hayat, olmak istediğim insanın hayatı mı?
Cevap sizi rahatsız edebilir.
Belki üzebilir.
Belki yıllardır ertelediğiniz bir gerçekle karşılaştırabilir.
Ama belki de tam orada, o rahatsız edici sorunun içinde, kendinize ait bir hayatın ilk cümlesini bulursunuz.
Çünkü bazen insanın ihtiyacı olan şey, hayatının anlamını bulmak değil;kendi hayatına ilk kez gerçekten bakma cesaretini göstermektir.
