Zihnimizden geçen düşüncelerin ne kadarının gerçekten farkındayız? Çoğu zaman düşündüğümüzü değil, düşündüğümüz şeyin doğru olduğunu hissederiz. Bir olay yaşanır, zihnimiz onunla ilgili hızlıca bir anlam üretir ve biz çoğu zaman bu yorumu sorgulamadan benimseriz. Böylece yaşadığımız olaydan çok, olayın zihnimizdeki karşılığı belirlemeye başlar ne hissedeceğimizi. Oysa düşünce ile gerçek aynı şey değildir.
İnsan zihni yalnızca olanı algılayan değil, sürekli anlamlandıran bir sistemdir. Geçmiş deneyimlerimizden, korkularımızdan, beklentilerimizden ve o anki duygusal durumumuzdan etkilenerek yaşadıklarımızı yorumlar. Bu yorumların bazıları gerçeklikle uyumludur, bazıları ise gerçeğin üzerine zihnimizin eklediği anlamlardan oluşur. Rasyonel ve irrasyonel düşünceler arasındaki ayrım tam da burada önem kazanır.
Rasyonel Düşünmek Ne Demektir?
Rasyonel düşünceyi olumlu düşünmekle karıştırmamak gerekir. Rasyonel düşünmek, her şeyin iyi gideceğine inanmak ya da olumsuz ihtimalleri görmezden gelmek değildir. Gerçekliğin hem zor hem de mümkün taraflarını aynı anda görebilmektir. Bir durumun bizi üzebileceğini kabul ederken bununla baş edebileceğimizi de düşünebilmek; bir riskin varlığını kabul ederken onu kesin bir sonuç gibi yaşamamak; bir başarısızlığı önemserken onu kendi değerimizin kanıtına dönüştürmemek rasyonel düşüncenin parçalarıdır. Bu nedenle rasyonel düşüncenin merkezinde esneklik vardır. Rasyonel düşünce yeni bilgiler karşısında değişebilir. Birden fazla açıklamaya yer açabilir. “Kesinlikle böyle” demek yerine, elimizdeki bilgilerin bize ne söylediğini ve neyi henüz bilmediğimizi ayırt edebilir. Dolayısıyla rasyonellik, her sorunun cevabını bilmek değil; bilmediğimiz yerde de düşünebilmeye devam edebilmektir.
İrrasyonel Düşünce Nerede Başlar?
İrrasyonel düşünceyi yalnızca “mantıksız” veya “saçma” düşünce olarak tanımlamak, psikolojik açıdan meseleyi fazlasıyla basitleştirir. Çünkü irrasyonel düşüncelerin çoğu tamamen gerçek dışı değildir. Genellikle gerçek bir olaydan yola çıkarlar; fakat zihin bu olayı geneller, büyütür, kesinleştirir veya geleceğe dair değişmez bir sonuca dönüştürür. Bir başarısızlık gerçekten yaşanmış olabilir. Bir ilişkide gerçekten sorun olabilir. Bir belirsizlik gerçekten mevcut olabilir. Fakat bunların varlığı, zihnimizin bu olaylardan çıkardığı her sonucun doğru olduğu anlamına gelmez. Asıl kırılma noktası çoğu zaman burada ortaya çıkar: Yaşanan olay ile olay hakkında yaptığımız yorum birbirine karışır. Bir hata “Hata yaptım” olmaktan çıkıp “Ben yetersizim”e; bir reddedilme “Bu kişi beni istemedi” olmaktan çıkıp “Ben sevilmeye değer değilim”e dönüşebilir. Burada düşüncenin problemi, yalnızca olumsuz olması değildir. Tek bir deneyimin bütün benliği, ilişkiyi veya geleceği açıklayabilecek kadar büyütülmesidir.
Neden Zihnimiz Buna Bu Kadar Kolay İnanır?
Çünkü düşüncelerimiz duygularımızdan bağımsız değildir. Kaygılı olduğumuzda zihnimiz tehditleri daha hızlı fark eder. Kırıldığımızda reddedilmeye dair işaretlere daha duyarlı hale gelebiliriz. Kendimizi yetersiz hissettiğimizde yaşadığımız hatalar daha fazla anlam taşımaya başlayabilir. Bu nedenle aynı olay, farklı bir ruhsal durumda zihnimizde farklı anlamlar kazanabilir. Özellikle kaygı söz konusu olduğunda zihin için geleceği öngörmek elzem hale gelir. Belirsizlik rahatsız edici olduğunda zihnimiz bir cevap bulmaya çalışır. Bazen en kötü ihtimali seçmesinin nedeni de budur: Tehlikeyi önceden fark etmek, zihne bir tür kontrol hissi verir. Ancak burada önemli bir yanılgı ortaya çıkar. Bir ihtimali çok fazla düşünmek, onu daha olası hale getirmez. Sadece zihinsel olarak daha tanıdık hale getirir. Henüz gerçekleşmemiş bir olayın üzerinde tekrar tekrar düşünmek, bazen o olayın duygusunu bugüne taşır. Böylece hayatın kendisinden önce, onun zihnimizdeki provasını yaşamaya başlarız.
Rasyonel Düşünce Her Zaman Rahatlatıcı Değildir
Belki de rasyonel düşünceyi anlamanın en önemli noktalarından biri budur. Rasyonel düşünce her zaman bizi rahatlatmaz. Kaygılı olduğumuzda zihnimiz çoğu zaman kesinlik ister. “Böyle bir şey kesinlikle olmayacak” demek geçici olarak rahatlatıcı olabilir. Fakat hayat bize bu tür garantileri her zaman vermez. Rasyonel düşünce bazen daha zor bir yerde; sonucu bilmediğimizi kabul etmek noktasında durur. Bir ilişkinin geleceğini, bir işin sonucunu veya yarının nasıl geçeceğini kesin olarak bilemeyebiliriz. Rasyonel olmak, bu belirsizliği ortadan kaldırmak değil; belirsizlik varken de hayatımıza devam edebilmektir. Bu nedenle bazen en gerçekçi düşünce “Her şey yoluna girecek” değil, “Ne olacağını bilmiyorum ve bunu şu anda bilmek zorunda değilim” cümlesidir. Bu bakış, kişiyi çaresiz bırakmaz. Tam tersine, kontrol edemediği şeylerle kontrol edebildiği şeyleri birbirinden ayırmasına yardımcı olur.
Kendi Düşüncelerimizi Nasıl Fark Edebiliriz?
Rasyonel ve irrasyonel düşünce arasındaki farkı günlük hayatımızda görebilmek için düşüncelerimizi hemen doğru ya da yanlış olarak etiketlemek yerine, nasıl oluştuğuna bakabiliriz. Öncelikle olay ile yorum arasındaki ayrımı görmek önemlidir. Ardından düşüncenin hangi kanıtlara dayandığını, hangi kısmının varsayım olduğunu ve başka açıklamalara yer bırakıp bırakmadığını değerlendirebiliriz. Özellikle düşüncenin dili bize ipucu verebilir. “Hep”, “hiç”, “asla”, “mutlaka”, “kesinlikle” gibi ifadeler düşüncenin katılaştığı noktaları gösterebilir. Tek bir olaydan geniş sonuçlara ulaşıp ulaşmadığımızı, bir ihtimali kesinlik gibi yaşayıp yaşamadığımızı da fark edebiliriz. Fakat bütün bunların amacı kendimizi sürekli zihinsel olarak denetlemek değildir. Amaç, düşüncelerimizi biraz daha merakla izleyebilmektir. “Şu anda zihnim nasıl bir anlam üretiyor? Bildiğim şey ne, varsaydığım şey ne? Bu düşünce başka bir bilgi geldiğinde değişebilir mi?” Bu sorular, düşünceyle aramıza küçük ama önemli bir mesafe koyabilir.
Düşünceyi Düzeltmekten Önce Onu Anlamak
İrrasyonel bir düşünce fark ettiğimizde kendimize kızmak kolaydır. Oysa zihnin zaman zaman abartması, genellemesi veya en kötü ihtimale yönelmesi insan olmanın bir parçasıdır. Üstelik bazı düşüncelerimizin altında bir ihtiyaç bulunabilir. Güvende olma, kontrol etme, kabul edilme, sevilme, hata yapmama ya da kaybetmeme ihtiyacı… Bu nedenle kendimize yalnızca “Bu düşünce doğru mu?” diye sormak yerine, “Bu düşüncenin altında ne var?” diye bakmak da değerlidir. Bazen düşünceyi değiştirmeye çalışmadan önce onun hangi korkuyu korumaya çalıştığını anlamak gerekir. Kendimize şefkat göstermek de tam olarak burada devreye girer. Şefkat, her düşüncemizi doğru kabul etmek değildir. Kendimizi kandırmak hiç değildir. Zorlandığımız bir anda kendi zihnimize karşı daha az cezalandırıcı olabilmektir. Çünkü psikolojik esneklik, zihnimizin hiç yanılmaması değil; yanılabileceğini kabul edebilecek kadar esnek olmasıdır. Zihnimiz düşünmeye, yorumlamaya ve ihtimaller üretmeye devam edecek. Bizim ihtiyacımız olan, bütün bu düşünceleri susturmak değil. Onların arasından gerçeğe daha yakın olanı seçebilecek bir alan yaratmak. Belki de rasyonel düşünmenin en sade tanımı budur: Düşüncelerimizi ciddiye almak ama hepsine inanmak zorunda olmadığımızı bilmek. Çünkü zihnimizden geçen her düşünce gerçek değildir. Ve bir düşünce, yalnızca aklımızdan geçtiği için hayatımızın gerçeği haline gelmez.