Kendine Bakmak ile Kendinde Kaybolmak Arasında
Son yıllarda psikoloji dilinde en sık karşılaştığımız kavramlardan biri farkındalık. Kendimizi tanımamız, duygularımızı fark etmemiz, neden böyle hissettiğimizi anlamamız gerektiği sıkça söyleniyor. Bunda elbette bir gerçeklik var: insan fark etmediği bir şeyi değiştirmekte zorlanır. Bir davranışın adını koymadan, onu anlamlandırmak da mümkün değildir.
Ama gözden kaçan bir soru var: her farkındalık iyileştirir mi?
Bazen insan kendini anlamaya çalışırken, kendini tanımak yerine kendisi hakkında daha fazla düşünmeye başlar. Bir davranışının nedenini çözmeye çalışırken aynı sahneyi zihninde saatlerce yeniden oynatabilir. Bir duygunun kaynağını bulmaya çalışırken, o duygunun içinde daha uzun süre kalabilir. Yani farkındalık ile kendini sürekli analiz etmek aynı şey değildir — ikisi de içe dönük görünür, ama biri bizi yaşantımıza yaklaştırırken diğeri bizi ondan uzaklaştırabilir.
Kendine Bakmak ile Kendini İzlemek
Farkındalık, kişinin o anda ne yaşadığını fark edebilmesiyle ilgilidir: “Şu an kaygılıyım.” “Bu konuşma beni kırdı.” “Bir şeylerin kontrolüm dışında olması beni zorluyor.” Bu cümleler basit görünse de kişinin yaşantısıyla arasına küçük ama önemli bir mesafe koymasına yardımcı olur. O mesafe sayesinde duygu, bizi tümüyle ele geçiren bir şey olmaktan çıkıp, üzerine düşünebildiğimiz bir şeye dönüşür.
Ama bazen bu mesafe oluşmaz. Kişi kendi zihninin içine daha fazla girer: “Neden böyle oldum?” “Ben neden hep böyle davranıyorum?” “Bunun altında kesin başka bir şey var.” “Acaba çocukluğumda ne oldu da böyleyim?” “Bunu neden hâlâ aşamadım?” Sorular çoğaldıkça farkındalığın arttığını düşünebiliriz. Oysa bazen artan şey sadece zihinsel meşguliyetimizdir. Çünkü her düşünmek, anlamak değildir. Bazen sadece aynı düşünceyi farklı cümlelerle tekrar etmektir.
Psikolojide bu sürece ruminasyon denir — olumsuz bir duygu ya da deneyim üzerine tekrar tekrar düşünmek. Dışarıdan bakıldığında bu durum “kendini anlamaya çalışmak” gibi görünebilir; hatta kişinin kendisi de bunu bir iç görü çabası sanabilir. Ama aradaki fark şudur: farkındalık yaşantıya bakabilmemizi sağlarken, ruminasyon çoğu zaman bizi aynı noktaya tekrar tekrar döndürür. Biri bir pencere açar, diğeri aynı odada daireler çizmemize neden olur.
Bir örnek üzerinden düşünelim. Zor bir konuşmadan sonra farkındalık şunu söyleyebilir: “Bu konuşmada kırıldım, söylenen şey bende değersizlik hissi yarattı.” Bu cümle, yaşanan şeyi bir çerçeveye oturtur ve orada bırakabilme imkânı sunar. Ruminasyon ise aynı sahneyi tekrar tekrar oynatır: “Bunu neden söyledi?” “Ben orada neden öyle cevap verdim?” “Şunu söyleseydim ne olurdu?” “Beni gerçekten böyle mi görüyor?” Bir süre sonra kişi, yaşadığı olayı anlamaktan çok, onun etrafında dönmeye başlar. Zihin bir çözüm arıyormuş gibi hissettirir, ama çoğu zaman sadece aynı acıyı yeniden ve yeniden ziyaret eder. Bu yüzden bazen daha fazla düşünmek, daha fazla farkında olmak anlamına gelmez.
Düşünmek Ne Zaman Faydalıdır?
Burada amaç düşünmeyi kötü bir şey gibi göstermek değil. İnsan yaşadıklarını anlamlandırmaya ihtiyaç duyar. Bir deneyimin bizde ne yarattığını düşünmek, davranışlarımızı gözden geçirmek ve kendi payımızı fark etmek psikolojik olarak oldukça değerlidir. Kendini hiç sorgulamayan bir zihin de kendini durmadan sorgulayan bir zihin kadar zorlanabilir.
Ancak sağlıklı bir içgörü, çoğu zaman yalnızca “neden?” sorusunu değil, “şimdi ne yapabilirim?” sorusunu da beraberinde getirir. “Beni bu kadar etkileyen neydi?” sorusunun yanında, “Bir dahaki sefere neye ihtiyacım var?” “Bu ilişkide sınırım nerede?” “Şu an kendime nasıl davranıyorum?” “Bu duyguyu değiştirmem mi gerekiyor, yoksa önce ona yer açmam mı?” gibi sorular ortaya çıkabilir. Bu sorular, geçmişe değil şimdiye ve ileriye bakar; anlamayı bir sona değil bir başlangıca dönüştürür.
Çünkü farkındalığın amacı, kişinin kendisi hakkında sonsuz sayıda açıklama üretmesi değildir. Kendisiyle kurduğu ilişkiyi değiştirebilmesidir.
Her Duygunun Kökünü Bulmak Zorunda mıyız?
Psikolojiyle ilgilenen insanların sık düştüğü bir başka tuzak da budur: yaşanan her duygunun arkasında mutlaka keşfedilmesi gereken büyük bir neden olduğunu düşünmek. Oysa insan psikolojisi her zaman tek bir nedene indirgenemez.
Bugün kendimizi huzursuz hissetmemizin nedeni elbette geçmişte yaşadığımız bir deneyim olabilir. Ancak, güncel bir stres kaynağı da olabilir. Uyku düzenimiz, içinde bulunduğumuz koşullar veya o gün yaşadığımız sıradan bir olay olabilir. Bazen de birkaç etken aynı anda rol oynar, birbirine karışır ve hangisinin ne kadar etkili olduğunu ayırt etmek neredeyse imkânsız hale gelir.
Bu nedenle kendimizi anlamaya çalışırken her duygunun arkasında gizli bir hikâye aramak zorunda değiliz. Bazen “Bugün zor bir gün geçiriyorum ve bu yüzden daha hassasım” demek, kendimiz hakkında saatlerce analiz yapmaktan daha işlevsel olabilir. Basit bir açıklama, bazen en dürüst açıklamadır.
Farkındalık Bazen Kabul Etmeyi de Gerektirir
Kendimizi anlamak çoğu zaman değiştirmek istediğimiz taraflarımızı görmek anlamına gelir. Kıskançlığımızı. Kontrol etme ihtiyacımızı. Onaylanma arzumuzu. Ertelemelerimizi. Kırıldığımız halde “önemli değil” dememizi.
Fakat farkındalık yalnızca bunları teşhis etmek değildir. Bir davranışı fark ettiğimiz anda kendimize yeni bir eleştiri listesi hazırlamak, farkındalığı başka bir öz-eleştiri biçimine dönüştürebilir. “Demek ki bende de bu var.” “Bunu da yapıyorum.” “Bunu neden hâlâ değiştiremedim?” Bu noktada kişi kendisini anlamaya çalışırken kendisini yargılamaya başlayabilir — sanki farkındalık, kendi üzerimize tuttuğumuz bir mercek değil, bir suçlama listesiymiş gibi işlemeye başlar.
Oysa psikolojik farkındalığın daha işlevsel hali, kişinin kendisine biraz daha dışarıdan bakabilmesidir. “Evet, bunu yapıyorum. Peki bunun bana ne anlattığına bakabilir miyim?” Bu küçük fark önemlidir. Çünkü farkındalık, kendimizi kusursuz bir şekilde çözmek değil; kendimizle daha gerçekçi bir ilişki kurabilmektir. Bu ilişki, bazen sevgi dolu, bazen sabırlı, ama her zaman biraz esnek olmayı gerektirir.
Bazen Cevap Değil, Mesafe Gerekir
İnsan zihni belirsizliği sevmez. Bu yüzden yaşadığımız her şey için bir açıklama bulmaya çalışabiliriz. Neden böyle hissettim? Neden bunu söyledim? Neden o kişi böyle davrandı? Neden hâlâ aklıma geliyor?
Fakat psikolojik olarak olgunlaşmak, her soruya kesin bir cevap bulabilmek anlamına gelmez. Bazen bir deneyimin neden bizi etkilediğini tam olarak bilmeden de onunla ne yapacağımızı seçebiliriz. Bazen “bilmiyorum” diyebilmek de bir farkındalık biçimidir. Çünkü kendimizi anlamak, zihnimizdeki bütün soruları kapatmak değil; bazı sorular açıkken de hayatımıza devam edebilmeyi öğrenmektir. Her şeyin bir açıklaması olması gerekmez; bazen bir şey sadece öyledir ve bununla birlikte yaşamayı öğrenmek de bir olgunluk biçimidir.
O Halde Farkındalık Ne İşe Yarar?
Belki de mesele farkındalığın bizi iyileştirip iyileştirmediği değil, farkındalıkla ne yaptığımızdır.
Bir duyguyu fark etmek onu hemen değiştirmez. Bir davranışımızın nedenini anlamak, onu otomatik olarak dönüştürmez. Geçmişimizi bilmek, bugünü kendiliğinden farklılaştırmaz. Ama bunların hepsi değişim için bir alan açabilir. Farkındalık, tek başına sonuç değil; bazen sadece bir başlangıçtır — bir kapının açılması, ama o kapıdan geçip geçmemek yine bize kalır.
Ve belki de gerçek farkındalık, kendimiz hakkında daha fazla şey söyleyebilmekten çok, kendimize bakışımızı değiştirmeye başladığımız yerde ortaya çıkar. Çünkü insanın kendisini anlaması, her davranışına kusursuz bir açıklama bulması değildir. Bazen sadece şunu fark etmektir: “Şu anda zihnim çok şey söylüyor. Ama bunların hepsine inanmak zorunda değilim.”
Belki de farkındalığın en iyileştirici tarafı burada başlar. Kendimizi sürekli çözmeye çalışmayı bıraktığımız ve kendimizi gerçekten dinlemeye başladığımız yerde. O noktada farkındalık artık bir görev olmaktan çıkar, bir alışkanlığa — kendimize karşı biraz daha nazik olma alışkanlığına — dönüşür.
Bu yazıya eşlik edebilecek bir şiir: Edip Cansever, “Masa da Masaymış Ha”
