Prososyal Davranış Nedir?

Prososyal davranış ne demek?

Prososyal davranış, bir başkasının yararını gözeten ve çoğu zaman gönüllü olarak yapılan davranışları anlatır. Yardım etmek, paylaşmak, destek olmak, teselli etmek, işbirliği yapmak ve birinin işini kolaylaştırmak bu başlık altında düşünülebilir. Psikoloji dilinde önemli olan nokta, davranışın amacında başkasına fayda sağlamanın bulunmasıdır.

Bu kavram, yalnızca “iyi insan olmak” gibi genel bir yargıyı değil, gözlenebilir davranışları anlatır. Yani içten iyi niyet taşımak tek başına yetmez; o niyetin davranışa dönüşmesi gerekir. Prososyal davranış bazen büyük bir fedakârlık gibi görünür, bazen de kapıyı tutmak, soru sormak, teşekkür etmek ya da birinin yükünü hafifletmek kadar sıradan olabilir.

Psikoloji sözlüklerinde prososyal davranış, başkalarına yarar sağlayan eylemler olarak tanımlanır. Terimin kullanımı sosyal psikoloji ve gelişim psikolojisinde yaygındır. Özellikle çocukların paylaşma, yardım etme ve empati kurma becerileri incelenirken sıkça başvurulan bir kavramdır.

Günlük hayattan örnekler

Prososyal davranış günlük yaşamın içinde çoğu zaman fark edilmeden yer alır. Otobüste yaşlı birine yer vermek, yoğun bir günde bir arkadaşın mesajına sabırla yanıt vermek, bir iş arkadaşının dosyasını düzenlemesine yardım etmek ya da evde birinin yükünü azaltmak bu davranışlara örnektir. Bunların ortak noktası, eylemin karşı tarafın yaşamını bir miktar kolaylaştırmasıdır.

Çocuklarda da prososyal davranış erken yaşlarda görülür. Bir oyuncağı paylaşmak, ağlayan bir arkadaşa yaklaşmak ya da bir yetişkine “yardım edeyim” demek buna örnek olabilir. Ergenlik ve yetişkinlikte ise bu davranışlar daha karmaşık hale gelir; gönüllülük, ekip dayanışması, komşuluk desteği ve dijital ortamda destek verme gibi biçimler alabilir.

İlginç olan, prososyal davranışın sadece “büyük fedakârlık” anlarında ortaya çıkmamasıdır. Bazen birine yer açmak, sırayı vermek, bir mesajı geciktirmeden yanıtlamak ya da birinin duygusunu fark edip yanında olduğunu hissettirmek bile güçlü bir prososyal etki yaratabilir. Bu yüzden günlük hayatta küçük görünen davranışların sosyal ilişkiler üzerinde düşündüğümüzden daha büyük etkisi olabilir.

Neden olur?

Prososyal davranışın tek bir nedeni yoktur; birkaç psikolojik etken birlikte çalışır. Bunların başında empati gelir. Bir başkasının sıkıntısını fark etmek ve onun yerine kendini koyabilmek, yardım etme olasılığını artırır. Bunun yanında vicdan, ahlaki değerler, sosyal öğrenme ve ilişki beklentileri de etkili olabilir.

Aile ve çevre, prososyal davranışın gelişiminde önemli bir yer tutar. Çocuklar çoğu zaman gördüklerini öğrenir; evde yardımlaşma, nezaket ve paylaşım normalse bunu model olarak alabilirler. Benzer biçimde okuldaki ve iş yerindeki kültür de etkilidir. Yardım etmenin takdir edildiği ortamlarda insanlar daha rahat prososyal davranış sergileyebilir.

Toplumsal normlar da güçlüdür. Bazı durumlarda kişi, “böyle yapmak doğru olur” düşüncesiyle hareket eder; bazı durumlarda ise karşılık beklemeden yardım eder. Burada önemli bir ayrım vardır: Her prososyal davranışın arkasında aynı motivasyon olmayabilir. Kimi zaman samimi bir ilgi, kimi zaman sosyal onay, kimi zaman da ortak yaşamın gerektirdiği sorumluluk duygusu devreye girer.

Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?

Prososyal davranışın fark edilmesi, genellikle niyet ve sonuç birlikte değerlendirilerek olur. Bir davranış başkasına gerçekten fayda sağlıyor mu? Gönüllü mü yapılıyor? Karşı tarafın ihtiyacına duyarlı mı? Bu sorular, davranışın prososyal olup olmadığını anlamaya yardım eder. Örneğin istemeden yapılan bir iş, faydalı olsa bile prososyal sayılmayabilir; çünkü burada temel unsur bilinçli ve gönüllü yönelimdir.

Bu davranışı artırmak için küçük ve uygulanabilir adımlar işe yarayabilir. Önce çevredeki ihtiyaçları fark etmeye çalışmak, ardından kısa ve somut yardımlar sunmak faydalıdır. “Bir şey yapabilir miyim?”, “Sana nasıl destek olabilirim?” gibi sorular, hem sınırları hem de iyi niyeti korur. Böylece yardım etmek, yükümlülükten çok ilişki kuran bir eyleme dönüşür.

Başkalarına destek olurken kendi sınırlarını gözetmek de önemlidir. Prososyal olmak, her isteğe evet demek ya da kendi ihtiyaçlarını tamamen yok saymak anlamına gelmez. Sürekli tükenen, zorlanan ya da istemediği halde yardım etmeye mecbur hisseden kişiler için denge gerekir. Böyle durumlarda sınır koymak, suçluluk duymadan “şu an yapamam ama başka bir zaman bakabilirim” diyebilmek sağlıklı bir seçenektir.

Benzer ve karıştırılan kavramlar

Prososyal davranış çoğu zaman yardımlaşma, fedakârlık ve altrüizm kavramlarıyla karıştırılır. Yardımlaşma daha geniş ve gündelik bir ifadedir; prososyal davranış ise psikolojide daha teknik bir kavramdır. Bir başka deyişle her prososyal davranış yardım içerir, ama her yardım aynı ölçüde prososyal olarak değerlendirilmez.

Altrüizm, prososyal davranışın içinde yer alan ama daha dar bir anlam taşıyan bir kavramdır. Altrüistik davranışta, kişinin asıl amacı karşı tarafın yararıdır ve kendi çıkarı ikinci plandadır. Prososyal davranışta ise bazen karşılık beklentisi, sosyal kabul ya da ilişkiyi sürdürme motivasyonu da olabilir. Bu yüzden iki kavram örtüşür ama birebir aynı değildir.

Empati de sık karıştırılan bir diğer kavramdır. Empati bir duygu ya da bilişsel süreçtir; prososyal davranış ise eylemdir. Yani birini anlamak, onun için bir şey yapmak anlamına gelmez. Buna karşılık empati, prososyal davranışın güçlü tetikleyicilerinden biri olabilir. Kısacası biri içsel süreç, diğeri davranış düzeyidir.

Psychology Times yazarlarından

• Ergenlerde Prososyal Davranışlar: Aile İklimi ve Diğer Etki Kaynakları
• Erken Çocuklukta Hayatın Temel Taşı: Prososyal Davranışlar

Kaynaklar

• APA Dictionary of Psychology. “Prosocial behavior” maddesi.
• Eisenberg, N., & Mussen, P. H. (1989). The Roots of Prosocial Behavior in Children.
• Batson, C. D. (1991). The Altruism Question: Toward a Social-Psychological Answer.