Bir Davranıştan Daha Fazlası: Çocuk Bize Ne Anlatmaya Çalışıyor?
Çocuklarla iletişim kurarken bazı davranışları yalnızca “yaramazlık”, “inat” ya da “problem davranış” olarak değerlendirmek kolaydır. Çığlık atmak, ağlamak, öfkelenmek, eşyaları fırlatmak, bir etkinliği reddetmek veya ortamdan uzaklaşmak, yetişkinler tarafından çoğu zaman kontrol edilmesi gereken davranışlar olarak görülür. Oysa bir davranışın yalnızca görünen kısmına odaklanmak, çocuğun aslında ne anlatmaya çalıştığını gözden kaçırmamıza neden olabilir.
Çocuklar henüz duygularını yetişkinler kadar iyi tanımlayamayabilir ve yaşadıkları her şeyi kelimelerle ifade edemeyebilir. Bu nedenle davranışlar, onların kendilerini anlatma yollarından biri hâline gelir. Bazen bir çocuğun öfkesi aslında üzüntüsünü, ağlaması korkusunu, kaçması ise kendisini rahatsız eden bir durumdan uzaklaşma isteğini anlatabilir.
Bu nedenle “Çocuk neden böyle davranıyor?” sorusunun yanında “Bu davranış bize ne anlatıyor?” sorusunu da sormak gerekir.
Problem Davranışın Ardındaki İhtiyacı Görmek
Bir çocuk sürekli aynı davranışı gösterdiğinde, yetişkinlerin ilk tepkisi davranışı durdurmak olabilir. Ancak davranışı ortadan kaldırmaya çalışmadan önce onun hangi durumda ortaya çıktığını anlamak önemlidir.
Çocuk bir etkinliği reddediyorsa, o etkinlik ona zor geliyor olabilir. Sürekli ağlıyorsa, yorulmuş veya kaygılanmış olabilir. Öfkeleniyorsa, kendisini anlaşılmamış hissediyor olabilir. Bir davranışın altında bazen dikkat çekme isteği, bazen kaçınma ihtiyacı, bazen de yalnızca çocuğun henüz başka bir şekilde kendini ifade edememesi bulunabilir.
Davranışın nedenini anlamaya çalışmak, davranışı kabul etmek anlamına gelmez. Aksine, çocuğun ihtiyacını anlayabilmek, ona daha sağlıklı bir davranış ve iletişim biçimi kazandırmanın ilk adımıdır.
Çocuk Kendini İfade Edemediğinde Davranışlar Konuşur
Çocukların duyguları vardır ancak bu duyguları ifade etme becerileri zaman içerisinde gelişir. Bir yetişkin “Bu durum beni üzdü” diyebilirken, küçük bir çocuk üzüntüsünü ağlayarak veya öfkelenerek gösterebilir.
Özellikle yoğun duygular yaşandığında çocuğun mantıklı açıklamalar yapmasını veya sakin bir şekilde konuşmasını beklemek her zaman gerçekçi değildir. Çünkü çocuk henüz duygularını düzenleme becerisini geliştirme sürecindedir.
Bu nedenle çocuğun davranışına yalnızca sonuç olarak değil, bir iletişim biçimi olarak da bakmak gerekir. Çocuk bazen “Bunu istemiyorum”, “Beni anlamıyorsunuz”, “Korkuyorum”, “Yoruldum” veya “Bana yardım edin” cümlelerini davranışlarıyla anlatıyor olabilir.
Öfkenin Altında Her Zaman Öfke Olmayabilir
Çocuklarda öfke, yetişkinlerin en sık karşılaştığı duygusal tepkilerden biridir. Ancak görünen öfkenin altında farklı duygular bulunabilir. Çocuk istediği bir şey gerçekleşmediğinde yalnızca kızgın olmayabilir; hayal kırıklığı, üzüntü veya çaresizlik de yaşayabilir.
Bir çocuğa sürekli “Ağlama”, “Abartma” veya “Sinirlenme” demek, duyguyu ortadan kaldırmaz. Çocuğun duygusunu tanımasına ve onu uygun bir şekilde ifade etmeyi öğrenmesine yardımcı olmak daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir.
Çocuğun duygusunu kabul etmek, her davranışını onaylamak anlamına gelmez. “Kızgın olduğunu görüyorum ama eşyalara zarar vermene izin veremem” demek hem duyguyu kabul eder hem de sınırı korur.
Duygusal Düzenleme Sonradan Öğrenilir
Çocukların duygularını kendi başlarına düzenleyebilmeleri, gelişimsel olarak zaman alan bir süreçtir. Yetişkinlerden farklı olarak çocuklar yoğun duygular yaşadıklarında kendilerini sakinleştirmekte zorlanabilirler.
Bu nedenle çocukların duygusal düzenleme becerilerinin gelişmesinde yetişkinlerin rolü oldukça önemlidir. Sakin bir yetişkin, çocuğun yoğun duygusu karşısında ona dışarıdan bir düzenleme desteği sağlayabilir.
Zamanla çocuk, yetişkinin desteğiyle kendi duygularını tanımayı, sakinleşmeyi ve uygun şekilde ifade etmeyi öğrenir. Bu nedenle çocukların duygusal gelişiminde yalnızca “sakin ol” demek değil, sakinleşmeyi öğretmek önemlidir.
Güven Duygusu Çocuğun Davranışlarını Değiştirir
Çocuğun kendisini güvende hissetmesi, duygularını ifade edebilmesi açısından büyük önem taşır. Sürekli eleştirilen, küçümsenen veya duyguları geçersiz kabul edilen bir çocuk zamanla hissettiklerini saklamayı öğrenebilir.
Buna karşılık, duygularının anlaşılacağını bilen çocuk kendisini daha rahat ifade edebilir. Güvenli bir ilişki çocuğa “Duygularımı yaşayabilirim ve yine de kabul edilebilirim” mesajını verir.
Bu nedenle çocukla kurulan ilişkinin yalnızca kurallar ve sorumluluklar üzerine değil, güven ve anlayış üzerine de kurulması gerekir.
Yetişkinin Tepkisi Çocuğun Davranışını Şekillendirir
Çocukların davranışları kadar, yetişkinlerin bu davranışlara verdiği tepkiler de önemlidir. Bir çocuk öfkelendiğinde yetişkin de bağırıyorsa, çocuk sakinleşmek yerine daha fazla uyarılabilir. Benzer şekilde çocuğun her ağlamasında istediği şeyin hemen verilmesi de ağlamanın bir iletişim yöntemi olarak güçlenmesine neden olabilir.
Bu nedenle yetişkinin tutarlı, sakin ve sınırları belli bir yaklaşım göstermesi önemlidir. Çocuğun duygusunu kabul etmek ancak uygun olmayan davranışlara sınır koyabilmek, sağlıklı bir denge oluşturur.
Davranışı Değiştirmeden Önce Çocuğu Anlamak
Bir çocuğun davranışını değiştirmek istiyorsak, önce o davranışın nedenini anlamamız gerekir. Aynı davranış farklı çocuklarda tamamen farklı anlamlar taşıyabilir.
Bu nedenle çocuğun ne zaman, hangi ortamda ve hangi durumların ardından belirli bir davranışı gösterdiğini gözlemlemek önemlidir. Böylece yalnızca davranışa değil, davranışın ortaya çıktığı koşullara da bakabiliriz.
Çocuğu anlamak, onun her istediğini yapmak değildir. Aksine çocuğun ihtiyacını fark ederek ona daha sağlıklı yollar sunabilmektir.
Sonlandırma: Davranışın Ardında Bir Çocuk Var
Çocukların davranışlarına yalnızca dışarıdan baktığımızda karşımızda ağlayan, bağıran, öfkelenen veya kurallara uymayan bir çocuk görebiliriz. Ancak davranışın biraz daha derinine baktığımızda; korkan, yorulan, hayal kırıklığı yaşayan, anlaşılmak isteyen veya henüz duygularını ifade etmeyi öğrenememiş bir çocukla karşılaşabiliriz.
Çocukların her davranışını değiştirmeye çalışmadan önce onları anlamaya çalışmak, sağlıklı bir gelişimin önemli parçalarından biridir. Çünkü çocukların yalnızca davranışlarını değil, duygularını da görmeye ihtiyacı vardır.
Bazen bir çocuğun ihtiyacı daha fazla uyarılmak değil, sakinleşmek; daha fazla konuşmak değil, dinlenmek; daha fazla yönlendirilmek değil, anlaşılmaktır.
Çünkü her davranışın arkasında bir neden, her nedenin arkasında ise anlaşılmayı bekleyen bir çocuk vardır. 🌿
