Şimdi… Gözlerini kapatıyorsun. Zihnin dalgalanmaya başlıyor. Görüntüler, sesler, kokular yavaş yavaş geliyor. Kimisi geçmiş deneyimlerin, kimisinin ne olduğunu sen de bilmiyorsun. Vay canına, buraya gitmedin ama belki de ileride orada olacaksın. Geçmişindeki anılar ne kadar taze; dün yaşanmış gibi… Gözlerini açıyorsun. Zihnin yolculuğu bitiyor ya da… Belki de bitirmiyor.
Chronesthesia nedir? Chronesthesia (Kronestezi), insanların sürekli olarak geçmişin ve geleceğin farkında olmalarını sağlayan varsayımsal bir yetenek olarak tanımlanır (Bender, 2017). Kronestezi, ilk olarak 1980’lerde Endel Tulving tarafından ortaya atılan bir zihinsel yetenek olarak kabul edilmektedir. Tulving, APA’nın 2003 yılında Toronto’da düzenlenen yıllık kongresinde yaptığı başkanlık davetlisi konuşmasında, hafızanın zihinsel olarak hem geçmişe hem de geleceğe yolculuk etmemizi sağladığını açıklamıştır. Bazı kaynaklarda bu yetenek yalnızca insanlara özgü olarak tanımlansa da, bazılarında insan olmayan hayvanları ve kuşları da kapsayabildiği iddia edilmektedir. Bu yeteneğin süregelen evrim sayesinde geliştiği ve genel olarak hayatta kalmak, gelişmek ve dünyalarındaki değişikliklerle başa çıkmak amacıyla kullanıldığı belirtilmiştir.
Geçmişe Yolculuk
Bu yeteneğin günlük hayattaki kullanımı aslında oldukça temelden başlar. Örnek verecek olursak, bir kişinin geçen ay bir restoranda yemek yiyip zehirlendiğini hayal edelim. Sonraki zamanlarda o restoranı görünce mevcut kişi, geçmişteki zehirlenme deneyimini hatırlayabilir ve oradan tekrar yemek yemeye sıcak bakmayabilir. İkinci olarak, kişi gün içinde bir yere giderken hangi yoldan gideceğini kestirmenin neresi olduğunu kimseye sormadan bilebilir; çünkü zihin geçmiş deneyimleri hâlâ canlı tutmakta ve hangi yoldan gittiğinde nereye varabileceğini, orada neler olabileceğini bilebilmektedir. Bu, zihnimizin geçmişe yaptığı yolculuğu temsil eder. Başka bir deyişle, ilkel zamandan beri zehirli bitkiler veya yırtıcılardan kaçınma taktiklerinde kullanılan yetenek günümüzde de hâlâ devamlılığını korumaktadır. İnsan, geçmiş deneyimlerine yolculuk eder ve o an içinde seçimlerini geçmiş deneyimlerine göre şekillendirebilir.
Hepimiz Geleceği Tahmin Edebiliriz
Günlük hayatta hepimiz geleceği düşünürüz; ancak farkında olmadan hepimiz geleceği tahmin ederiz. Kronestezi, zihnin henüz yaşanmamış olayları sanki yaşanacakmış gibi prova yapmasını sağlar. Bu provalar gelecekte oldukça fazla işimize yarayabilir. Örneğin, sobalı bir evde yaşayacak bir kişi, kışın havanın ne kadar soğuk olacağını düşünerek kış gelmeden önce odun satın alır. Bir öğrenci ertesi gün sunum yapacaksa, o sunumun nasıl geçeceğini zihninde prova ederek hazırlanır. Bir sözlü sınavda, mülakatta veya özel hayatında o an ne söyleyeceğini insanlar zihninde canlandırıp nasıl geçeceğini belirleyebilir. Üstelik tüm bu provalar bazı durumlarda olası sonuçlarla oldukça paraleldir. Bu yetenek, önlem almamızı da kolaylaştırır. Tehlikeli bir durumdan örnek verecek olursak, dalgalı bir denizde boğulacağımızı düşünür ve o denize girmeyiz. Özetle, gelecekte olacakları tahmin eder ve bazen o tahminleri uygularız. Bu tahminlerin genel olarak doğru olduğu da söylenebilir.
Epizodik ve Semantik Hafıza
Epizodik bellek, kişinin kendisiyle ilgili son derece kişisel ayrıntıları ve geçmiş deneyimlerini içerirken, semantik bellek ise dünya hakkındaki gerçekleri içerir; genellikle sizinle hiçbir ilgisi olmayan ancak zihnimizde var olan bilgileri temsil eder (Metivier, 2024). Başka bir deyişle, köpeğin dört ayaklı olduğunu bilmek semantik, geçmiş deneyimde bir köpekle yaşadığınız herhangi bir anı ise epizodik hafızanın eseridir. Kronestezi’de genel olarak epizodik hafıza kullanılır. Kişi geçmişe yönelik deneyimleriyle o an vermesi gereken kararı verebilir veya geleceğini o yönde şekillendirebilir. Semantik hafızada ise hafızamızda olan bilgilerle geleceğin ne olacağını düşünür ve prova ederiz. Mesela, kış mevsiminin soğuk olduğunu biliriz ve ona göre kıyafetlerimizi hazırlarız. Yırtıcı bir hayvanın tehlikeli olduğunu hiç saldırı yaşamadan bilebiliriz ve gelecekte ondan nasıl kaçacağımızı düşünüp prova ederiz. Kısaca, kronestezi yeteneği epizodik ve semantik hafızadan oldukça fazla yararlanır.
Geçmiş mi Daha Baskın, Gelecek mi?
Araştırmalara göre zihinsel zaman yolculuğu, geçmiş olayları yeniden deneyimlemekten ziyade geleceği planlamada daha güçlü olduğu söylenmektedir (Bender, 2017). Her ne kadar geleceğe yönelik zihinsel zaman yolculuğunun, geçmişe yönelik zihinsel zaman yolculuğu veya hatırlama ile aynı süreçleri kullandığı keşfedilmiş olsa da insanlar bu yeteneği genel olarak gelecekte başına gelebilecek olası senaryoları prova edip bazen önlem almak veya plan yapmak için kullanmaktadır. Kısacası, geçmiş deneyim ve bilgiler araç, gelecekte olabilecek olaylara karşı yapılan provalar sonucu verilen karar amaçtır.
Sonuç olarak, Chronesthesia (Kronestezi), geçmiş deneyimlerimiz ve bilgilerimizi hatırlayarak geleceğe yönelik olası senaryolar oluşturup davranışlarımızı buna göre şekillendirmemizi sağlar. Eski zamanlardan beri kullanılan bu yetenek günümüze kadar gelmiştir ve insanlar fark etmeseler bile bu yeteneği gün içinde aktif olarak kullanmayı sürdürmektedir.
