Beynimiz Kaç Kişiyi Gerçekten Tanıyabilir? Sosyal Biliş Üzerine Bir Analiz
Giriş
İnsan neden binlerce kişiyi tanımasına rağmen yalnızca küçük bir kısmıyla yakın arkadaş olabilir? Sosyal medyada on binlerce takipçisi olan insanların bile birkaç yakın dostunun olması sizce bir tesadüf mü? Ya da neden kalabalık gruplar büyüdükçe insanlar birbirlerine yabancılaşmaya ve gruplar kendi içlerinde daha küçük topluluklara ayrılmaya başlıyor? Peki size bütün bunların yalnızca kişilik özellikleriyle değil, beynimizin bilişsel kapasitesiyle de yakından ilişkili olduğunu söylesem.
İnsan beyni milyonlarca yıllık evrim sürecinde yalnızca fiziksel dünyayı anlamak için değil, aynı zamanda son derece karmaşık sosyal ilişkileri yönetmek için de gelişti. Kim bize yardım etmişti? Kime güvenebilirdik? Kim bizi kandırmaya çalışıyordu? Kim grubun lideriydi? Bütün bu bilgilerin aynı anda takip edilmesi hayatta kalmak açısından son derece önemliydi. Bu nedenle bilişsel kapasitemizin önemli bir kısmı aslında sosyal dünyayı anlamaya ayrılmış durumda. Sosyal biliş tam da bu noktada bilişsel psikoloji ile sosyal psikolojinin kesiştiği alanlardan biri olarak karşımıza çıkıyor.
İnsan Beyni Sosyal Bir Beyindir
Uzun yıllar boyunca zekâ denildiğinde daha çok matematiksel problem çözme, hafıza veya mantıksal akıl yürütme gibi beceriler akla geliyordu. Ancak günlük yaşamımıza baktığımızda insanların karşılaştığı problemlerin büyük kısmının fiziksel dünyadan ziyade diğer insanlarla ilgili olduğunu görmek zor değil.
Bir arkadaşımızın bize neden kırıldığını anlamaya çalışmak, bir iş görüşmesinde karşımızdakinin niyetini tahmin etmek veya kalabalık bir grubun sosyal dinamiklerini çözmeye çalışmak çoğu zaman matematik problemi çözmekten çok daha karmaşık olabilir. Çünkü sosyal dünya sürekli değişir ve insanların davranışları çoğu zaman doğrudan gözlenemez. Bu nedenle beynimiz yalnızca nesneleri değil, zihinleri de anlamaya çalışan bir sistem geliştirmiştir.
Dunbar Sayısı Gerçekten Bir Sınır mı?
İngiliz antropolog Robin Dunbar ilginç bir gözlemden hareket etti. Primat türlerinde neokorteks büyüdükçe grubun büyüklüğü de artıyordu. Daha büyük beyin, daha fazla sosyal ilişkiyi aynı anda yönetebilme kapasitesi anlamına geliyordu.
Bu ilişki insanlara uyarlandığında yaklaşık 150 kişilik bir sayı ortaya çıktı. Günümüzde Dunbar Sayısı olarak bilinen bu tahmin, bir insanın anlamlı ve sürdürülebilir sosyal ilişki kurabileceği kişi sayısının ortalama 150 civarında olduğunu öne sürüyor.
Bu sayı çoğu zaman yanlış anlaşılıyor. Dunbar Sayısı insanların yalnızca 150 kişiyi tanıyabileceğini iddia etmiyor. Bir insan binlerce yüzü hatırlayabilir, on binlerce ismi duyabilir veya sosyal medyada yüz binlerce kişiyi takip edebilir. Ancak bu insanların hepsiyle karşılıklı yükümlülüklerin, güven ilişkisinin ve sosyal bağların sürdürülebileceği iddiası oldukça problemli görünüyor.
Çünkü her sosyal ilişki belirli miktarda bilişsel kaynak gerektiriyor. Bir kişinin doğum gününü hatırlamak, geçmişte yaşanan ortak deneyimleri akılda tutmak, onun arkadaşlık ağını bilmek, güvenilirliğini değerlendirmek ve gelecekte nasıl davranabileceğini tahmin etmek sürekli çalışan bilişsel süreçlerdir. Beynimizin işlem kapasitesi ise sınırsız değildir.
Sosyal İlişkiler Bir Hafıza Problemi Değildir
İlk bakışta bu durum yalnızca hafıza kapasitesiyle açıklanabilir gibi görünebilir. Oysa sosyal biliş bundan çok daha karmaşık bir süreçtir.
Bir arkadaşımızı tanımak yalnızca ismini hatırlamak anlamına gelmez. Aynı zamanda onun kişiliğini, değerlerini, hangi konularda hassas olduğunu, bize geçmişte nasıl davrandığını ve farklı insanlarla nasıl ilişkiler kurduğunu da takip ederiz.
Başka bir ifadeyle beynimiz her insan için küçük bir psikolojik model oluşturur. Karşımızdaki kişiyle her yeni etkileşimimizde bu model güncellenmeye devam eder. İnsan sayısı arttıkça takip edilmesi gereken bilgi miktarı da geometrik olarak artmaya başlar.
Belki de sosyal ilişkilerin temel sınırı hafızamız değil, aynı anda kaç farklı zihinsel modeli yönetebildiğimizdir.
Başkalarının Zihnini Okuyabilir miyiz?
Sosyal bilişin en dikkat çekici özelliklerinden biri de başkalarının ne düşündüğünü tahmin edebilme becerisidir. Psikolojide buna Zihin Kuramı adı verilir.
Günlük hayatta sürekli olarak insanların inançları, niyetleri ve beklentileri hakkında çıkarımlar yaparız. Bir arkadaşımızın ses tonundan moralinin bozuk olduğunu anlayabilir veya karşımızdaki kişinin söylediği şeyin aslında ima ettiği anlamı fark edebiliriz.
İlginç olan ise beynimizin yalnızca başkasının ne düşündüğünü değil, onun bizim hakkımızda ne düşündüğünü de tahmin etmeye çalışmasıdır. Hatta bazen "O benim onun ne düşündüğünü bildiğimi biliyor." gibi iç içe geçmiş zihinsel çıkarımlar bile yapabiliriz.
Bu durum sosyal etkileşimleri oldukça başarılı hale getirirken aynı zamanda bilişsel yükü de önemli ölçüde artırır. İnsan sayısı arttıkça yalnızca kişi sayısı değil, takip edilmesi gereken zihinsel ilişkiler de katlanarak artar.
Dedikodu Neden Evrimleşmiş Olabilir?
Dedikodu çoğu zaman olumsuz bir davranış olarak görülür. Ancak evrimsel psikoloji açısından bakıldığında durum biraz farklı olabilir.
İnsanlar tarih boyunca yalnızca avlanmak veya yiyecek bulmak için değil, sosyal bilgi toplamak için de iletişim kurdular. Kim güvenilir? Kim sözünde duruyor? Kim gruba zarar verebilir? Bu bilgiler grubun hayatta kalması açısından son derece önemliydi.
Robin Dunbar da konuşma dilinin önemli işlevlerinden birinin sosyal bağları korumak olduğunu öne sürüyor. Primatlarda karşılıklı tüy temizleme davranışı sosyal bağları güçlendirirken insanlarda bunun yerini büyük ölçüde konuşma aldı.
Bu açıdan bakıldığında dedikodu yalnızca başkalarının özel hayatını konuşmak değil, grubun sosyal yapısını güncelleyen bir bilgi paylaşım sistemi olarak da düşünülebilir.
Sosyal Medya Beynimizin Sınırlarını Değiştirdi mi?
İlk bakışta sosyal medya sayesinde artık binlerce kişiyle aynı anda ilişki kurabildiğimizi düşünebiliriz. Fakat görünen o ki teknoloji bilişsel sınırlarımızı tamamen ortadan kaldırmış değil.
Sosyal medya bize çok daha fazla insana ulaşma fırsatı sunuyor. Ancak anlamlı ilişkilerin büyük kısmı yine oldukça küçük gruplar içinde devam ediyor. Pek çok araştırma insanların en yakın ilişki halkalarının teknolojiye rağmen büyük ölçüde değişmediğini gösteriyor.
Aslında sosyal medya ilişki sayısını artırmaktan çok, zayıf bağların korunmasını kolaylaştırıyor gibi görünüyor. Buna karşılık yakın arkadaşlıkların sürdürülebilmesi hâlâ zaman, dikkat ve ortak deneyim gerektiriyor. Başka bir ifadeyle teknoloji iletişim maliyetini azaltmış olabilir fakat beynimizin sosyal işlem kapasitesini aynı ölçüde artırdığı söylenemez.
Sonuç
Bütün bu bilgiler birlikte değerlendirildiğinde insan beyninin yalnızca düşünen bir organ değil, aynı zamanda son derece gelişmiş bir sosyal hesaplama sistemi olduğu görülüyor. Hafızamız, dikkatimiz, çıkarım yapma becerimiz ve karar verme süreçlerimiz yalnızca fiziksel çevreyi anlamak için değil, diğer insanların davranışlarını tahmin etmek ve sosyal ilişkileri sürdürebilmek için de şekillenmiş durumda.
Bu nedenle sosyal ilişkilerimizin belirli sınırlar içinde kalması bir karakter eksikliği ya da yeterince sosyal olmamamızdan kaynaklanıyor olmayabilir. Aksine bu durum, beynimizin sınırlı bilişsel kaynaklarını en verimli şekilde kullanmasının doğal bir sonucu gibi görünüyor. Dunbar Sayısı kesin ve değişmez bir yasa olarak kabul edilmese de, insan zihninin sosyal kapasitesine dair önemli ipuçları sunuyor. Belki de beynimiz binlerce insanı tanıyabilecek kadar güçlü, fakat gerçekten güvene dayalı ve karşılıklı sorumluluk içeren ilişkileri yalnızca belirli bir sayıya kadar sürdürebilecek şekilde evrimleşti. İlk bakışta sınırlayıcı gibi görünen bu durum, aslında insan sosyal yaşamının neden küçük arkadaş grupları, aileler ve yakın topluluklar etrafında şekillendiğini açıklayan en güçlü bilişsel ve evrimsel açıklamalardan biri gibi görünüyor.