Takvimde yapraklar giderek azalırken, kimilerimiz de geriye çekilip geçtiğimiz senenin muhasebesini yapmaya başlar. “Bu yıl benim için nasıl geçti?” “Ulaşmak istediğim hedeflerin ne kadarına ulaşabildim?” Daha sonra, önümüzdeki yıl için planlar yapılmaya başlanır. “Gelecek yıl neler başarmak istiyorum?” Değişen yalnızca bir tarihken neden yılbaşları kimileri için adeta bir “yeniden başlama” zamanıdır? Aslında bu tazelenme arzusu, yalnızca psikolojik değil, aynı zamanda nöropsikolojik temellere de sahip.

Zihin Dönüm Noktalarını Sever

Yeni yıl hedefleri koymanın bu kadar yaygın olması aslında tesadüf değil. Yeni yıl, pek çok insan için önceki yıl gerçekleştiremediği hedeflerini nihayet tekrar gerçekleştirebilmesi için “taze bir başlangıç” (the fresh start effect) fırsatı sunar. Kilo vermek, sağlıklı beslenmeye başlamak, yeni yerler görmek veya sigarayı bırakmak en sık koyulan hedeflerden bazılarıdır.

Sadece yeni yıl değil, doğum günleri, ayın ilk günleri, hatta pazartesi gibi zamanlar, hedef belirlemek ve değişime niyet etmek için en çok tercih edilen zaman dilimleridir. Bu zamanlar, zihinde geçmişle bugün arasına hayali bir sınır çizer.

Bu sınırlar, psikolojide “temporal landmarks”, yani “zamansal işaretleyiciler” olarak adlandırılır (Dai vd., 2014). Beyin, zamanı kesintisiz bir çizgi gibi değil, bölümlenmiş bir hikâye gibi kodlar. Yeni yıl da bu hikâyenin en güçlü bölüm başlarından biridir. Böylece kişi, geçmişteki hatalarını “eski benliğe” aitmiş gibi algılayabilir ve bugünü yeni bir başlangıç için daha elverişli hissedebilir.

Bu durum aynı zamanda yükten arınma hissini de beraberinde getirir. Zihin, geçmişle arasına sembolik bir mesafe koyduğunda, değişim ihtimali daha ulaşılabilir görünür.

Dopamin, Yenilik ve Beklenti Döngüsü

Yeni yılın yarattığı motive olma hâlinin arkasında önemli bir biyolojik mekanizma vardır: dopamin sistemi. Dopaminin temel işlevi, beklenti, motivasyon ve hedefe yönelim süreçlerini düzenlemektir. Ödülden çok, ödüle giden yolu temsil eder (Schultz, 2016).

Yeni bir hedef belirlediğimizde, yeni bir hayali kurduğumuzda ya da “Bu yıl farklı olacak” dediğimizde beynimiz bunu bir yenilik sinyali olarak algılar. Yenilik ise, beynin ödül ve motivasyon sisteminin merkezinde yer alan ventral tegmental alan ile haz, istek ve ödülle ilişkili nucleus accumbens üzerinden dopamin salınımını artırır.

Bu nedenle bazen yalnızca bir hedefe sahip olmak bile, daha yolun başındayken kişiye canlılık, umut ve enerji hissi verebilir. “Yeni yıl neşesi” denilen şey tam da budur.

Hipokampus yani beynimizin hafıza merkezi ile dopamin sistemi arasındaki etkileşim de burada önemlidir. Beyin yeni bilgiyi, yeni deneyimi ve yeni ihtimalleri daha “kayda değer” bulur (Shohamy & Adcock, 2010). Yeni yılda biyolojik olarak gerçek bir yenilik olmasa bile, sembolik olarak yeni bir dönem gibi işlendiği için bu devreleri harekete geçirir.

Zaman Algısı ve Yıl Sonu Muhasebesi: Beyin Neden Geriye Bakar?

Yıl sonuna yaklaşırken zihnin geriye doğru daha sık çalışması da tesadüf değildir. Otobiyografik belleğimiz, yaşamı belirli dönemler hâlinde düzenler. Yıl sonları bu dönemlerin doğal “kapanış noktaları” gibidir (Pillemer, 2001).

Bu kapanış hissiyle birlikte, zihinde tamamlanmamış işler daha görünür olur. “Zeigarnik etkisi” (Zeigarnik effect) olarak bilinen bu durum, yarım kalan hedeflerin, ertelenmiş niyetlerin zihinde daha fazla yer kaplamasına neden olur. Bu da yeni bir yıla girerken içsel bir hesaplaşma ve toparlanma ihtiyacını artırır.

Yeni yıl, sadece geleceğe yönelik beklentilerle değil, geçmişle kurduğumuz ilişkiyle de şekillenir.

Peki Beyin Yeni Yılı Gerçekten Sever mi?

Şimdiye kadar, beynin yeni yılı neden bir yeniden başlama fırsatı gibi algıladığını nöropsikolojik perspektiften görmüş olduk. Beyin yeniliği ve yeni başlangıçları sever, evet. Ancak işin sürdürülebilirlik kısmı her zaman bu kadar basit değildir.

Hedefleri koyan yapı prefrontal kortekstir, alışkanlıkları sürdüren yapı ise bazal gangliadır. Yeni yıl hedeflerinin birkaç hafta sonra etkisini yitirmesinin nedeni çoğu zaman bu iki sistem arasındaki çatışmadır (Graybiel, 2008).

Dopaminin yarattığı ilk heyecan zamanla azalır. Alışkanlık devreleri ise eski düzeni korumaya meyillidir. Bu yüzden beyin değişimi başlatmaya isteklidir ama onu sürdürmeye her zaman aynı coşkuyla eşlik etmez.

Yani beynimizin yeni yılı coşkuyla beklediğini söylemek abartılı olmaz ama bu coşku mucizevi bir değişim vaadi taşımaz. Sonuçta yeni bir yıl yeni bir benlik yaratmaz ama tazelenme arzusu üretir.

Belki de yeni yılın asıl hediyesi budur: Kendimizi baştan yaratmak değil, kendimizi yeniden fark etmek için küçük izin vermek.

Kaynakça

Dai, H., Milkman, K. L., & Riis, J. (2014). The fresh start effect: Temporal landmarks motivate aspirational behavior. Management Science, 60(10), 2563–2582.
Graybiel, A. M. (2008). Habits, rituals, and the evaluative brain. Annual Review of Neuroscience, 31(1), 359–387.
Pillemer, D. B. (2001). Momentous events and the life story. Review of General Psychology, 5(2), 123–134.
Schultz, W. (2016). Dopamine reward prediction error coding. Dialogues in Clinical Neuroscience, 18(1), 23–32.
Shohamy, D., & Adcock, R. A. (2010). Dopamine and adaptive memory. Trends in Cognitive Sciences, 14(10), 464–472.