Acının kaçınılmazlığı karşısında geliştirdiğimiz tavır yaşamımız üzerinde ne derece etkilidir? Psikoterapist Victor Frankl’ın kurucusu olduğu Logoterapi’ye göre acıya karşı geliştirdiğimiz tavır yaşamın anlamını keşfetmemizin yollarından biridir. Frankl, “Umutsuz bir durumda, değiştiremeyeceği bir kaderle karşı karşıya kalan çaresiz bir kurban bile kendini aşabilir, kendi ötesine büyüyebilir ve böylece kendini değiştirebilir. Kişisel bir trajediyi bir zafere dönüştürebilir.” diyerek insanın acının içinde bile bir anlam arayıp bulabileceğini vurgulamıştır (Frankl, 2019).
Denis Johnson’ın Train Dreams adlı eseri (2011), eşi ve çocuğuyla sade bir yaşam süren Robert Grainier karakterinin bir anda karşı karşıya kaldığı kayıp deneyimleri ve sonrasındaki yaşantısını ele almaktadır. Robert Grainier, yaşamı boyunca karşılaştığı ölüm, yalnızlık ve belirsizlik deneyimleriyle baş etmeye çalışırken bu deneyimlere nasıl bir anlam yüklediği sorusu ön plana çıkar. Bu bağlamda Train Dreams, yalnızca bireysel bir yaşam öyküsü değil; aynı zamanda acının içinden anlam üretme çabasının edebi bir temsili olarak ele alınabilir.
Kaçınılmaz Acı ve Yaşamın Anlamı
İnsanın ölümün farkında olma düzeyi diğer canlılara göre benzersizdir. İnsan bilir ki; ölüm kaçınılmazdır ve tüm canlılar için zaman içinde gerçekleşecek bir son vardır. Victor Frankl da ölüm gibi kaçınılmaz bir acıyla yüz yüze gelsek bile bunun içinde bir anlam bulabileceğimizi vurgular. Frankl’a göre acının içinde bir anlam aramak acıyı yüceltmek demek değildir. Yani yaşamda anlam bulmak için acı çekmek kesinlikle gerekli olan bir ön koşul değildir. Burada kast edilen kaçınılmaz acıya rağmen yaşamda anlam bulabilmenin olası olduğudur (Frankl, 2019).
Train Dreams’in ana karakteri Robert Grainier’ın yaşadığı kayıplardan sonraki tutumu da anlam bulabilme yönünden romantize edilmez. Aksine, acının anlamsızlığıyla baş başa kalma hali bizlere yansıtılır. Grainier’ın kayıplarıyla ve yaşamla kurduğu bağlantı hali acıya rağmen geliştirilen tavırla ortaya çıkan bir anlamı işaret eder. Grainier, bu noktaya hemen varmaz, yaşadığı travma ve yas sürecine yakından tanık oluruz. Bu yönüyle Grainier’ın deneyimi, anlamın her zaman açık olmadığını, kimi zaman bireyin acı karşısında aldığı tutumda örtük biçimde ortaya çıktığını gösterir. Çünkü tüm yaşantılarına rağmen Grainier’ın doğayla ilişki kurmaya devam ettiğini, sevgisini kendisine misafir olan köpeklerle paylaştığını, emeğe dayalı yaşadığını ve zaman zaman da hayallere tutunduğunu görürüz. Buradan hareketle anlamın yalnızca kişilerarası ilişkilerle ya da toplumsal bağlarla değil, bireyin dünyayla kurduğu en yalın temaslarla da ortaya çıkabileceğini söyleyebiliriz. Görürüz ki zaman ilerledikçe Grainier’ın yalnızlığı bir yoksunluk hali olmaktan çıkıp anlamın sade ve dolaysız bir biçimde deneyimlenebildiği bir varoluş alanı haline dönüşür.
Özgür İrade ve Kendini Aşmak
Logoterapi’ye göre özgür irade, yaşanılan olaylar karşısında tüm dış etkenlere rağmen insanın kendi tutumunu seçebilme kapasitesidir. Bireyin içinde bulunduğu durum değişmese bile, kendisi bu durumla ilgili tavrını seçebilir ve değiştirebilir (Frankl, 2006). Robert Grainier’ın da yaşadığı kayıpları geri döndürme imkanına sahip olmasa da içinde bulunduğu koşullar karşısında zaman içinde yeni bir tutum geliştirdiğini görürüz. Robert, hikayesinin sonuna yaklaştığımızda uçmayı deneyimlemek için çift kanatlı uçağa biner. Bu uçuş sırasında hayatındaki önemli anlar Robert’ın gözünün önünden geçmeye başlar. Böylece her şeyi bir an için farklı bir açıdan görebilen Robert, iyisi ve kötüsüyle tüm yaşantılarının birbiriyle bağlantılı olduğunu fark eder. Kendisinin de bu yaşantılar aracılığıyla her şeyle bağlantısı olduğunu hisseder. Böylece Grainier’ın ölümün kurulan tüm bağlantıların sonu olmadığını fark ettiğini söyleyebiliriz. Bu farkındalık; yaşamla ilişkisini yeniden kurmasına yardımcı olur ve yaşamının anlamının sevdiklerini kaybetmiş olsa bile onlarla ve yaşamla hiçbir zaman son bulmayacak bağlantısında gizli olduğunu anlamasını sağlar.
Frankl, yaşamın anlamının ortaya çıkabileceği üç yoldan bahseder. Bu yollar; bir şey üretmek ya da bir iş başarmak, bir insanı deneyimlemek/sevmek ve bahsettiğimiz gibi kaçınılmaz acı karşısında bir tavır geliştirmektir (Frankl, 2006). Yaşamı boyunca emektar bir insan olarak çalışan, ailesi yanında olduğu süreçte onlarla keyifli vakitler geçiren, sevgisini her fırsatta gösteren ve yaşadığı kayıplardan sonra çektiği acıya yönelik tutumunu değiştirerek tekrardan yaşamla bağlantı kurabilen Grainier için kendini aşan bir birey olduğu söylenebilir. Çünkü Frankl’a göre insan anlamı kendi içine kapanarak değil; kendi ötesine yönelerek bulabilir ve böylece kendini aşabilir. Dolayısıyla Grainier’ın yaşamla kurduğunu gördüğümüz bağ ve bulduğu anlam yalnızca acıya bir dayanma biçimi olarak ortaya çıkmaz. Bu bağın ve anlamın Grainier’ın yaşamı boyunca yaşama göstermeyi seçtiği tavrın bir sonucu olduğunu söyleyebiliriz. Bu yüzden yazarın Grainier’dan bahsettiği son cümlelerle; Robert’ın yaptığı yolculuklardan, karısı Gladys’e olan sevgisinden, onunla yarım hektarlık bir araziye kurduğu yaşamdan, hiç sarhoş olmadığından, hiç ateşli silah almadığından, hiç telefonla konuşmadığından ve düzenli olarak trene bindiğinden bahsederek Grainier’ın yaşamdan göçüp gidişini bize anlattığında bu sade yaşamın anlamlılığı bizlere gülümsetir (Johnson, 2011).
Kaynakça
-
Frankl, V. E. (2019). İnsanın anlam arayışı (Çev. Selçuk Budak). Okuyan Us Yayınları.
-
Frankl, V. E. (2006). Man’s Search for Meaning. Beacon Press.
-
Johnson, D. (2011). Train dreams. New York, NY: Picador.
