Sabah gözümüzü açtığımız andan itibaren kendimizi birilerinin bakışına hazırlıyoruz. Aynaya bakıyoruz. Bir fotoğraf çekiyoruz, sonra birkaçını siliyoruz. Hangisinde daha güzel göründüğümüze karar veriyoruz. Bir mesaj yazıyoruz, tekrar okuyoruz, siliyoruz. Fazla ilgili görünmesin diye biraz bekliyoruz. Kırıldığımız hâlde “önemli değil” diyoruz. İyi olmadığımız bir günde bile “iyiyim” demeyi biliyoruz. Bütün bunlar o kadar sıradan ki artık üzerine düşünmüyoruz. Oysa belki de çağımızın en görünmez yorgunluklarından biri burada başlıyor: Sürekli görünür olmaya çalışırken kendimiz olmaktan yorulmak. Hepimizin bir vitrini var. İnsanların bizi nasıl görmesini istediğimizi belirlediğimiz, bazı taraflarımızı öne çıkarıp bazılarını geride bıraktığımız bir alan. Bazen sosyal medyada, bazen iş hayatında, bazen arkadaşlıklarımızda, hatta bazen en yakın ilişkilerimizin içinde. Bir anlamda hepimiz küçük birer vitrin düzenliyoruz. Mesele vitrinin olması değil. Mesele, bir süre sonra vitrinin kendimiz olduğuna inanmamız.
Kendimizi başkalarına gösterirken aslında ne yaptığımızı hiç düşündük mü?
Psikolojide bunun bir karşılığı var: izlenim yönetimi. İnsanlar sosyal ortamlarda başkalarının kendileri hakkında oluşturduğu izlenimi belli ölçülerde yönetmeye çalışırlar. Nasıl görünmek istediğimizi düşünür, davranışlarımızı buna göre düzenleriz. Aslında bu oldukça insani bir şeydir. Hepimiz bazen daha güçlü görünmek, daha başarılı görünmek, daha sakin görünmek, daha eğlenceli görünmek isteriz. Ama sorun, göstermeyi seçtiğimiz kişiyle olduğumuz kişi arasındaki mesafe büyüdüğünde başlıyor. Çünkü bir noktadan sonra soru yalnızca: “Başkaları beni nasıl görüyor?” olmaktan çıkıyor. Yerini daha derin ve daha tehlikeli bir soruya bırakıyor: “Ben kimim?” Ve insan bazen bu sorunun cevabını kendi içinde değil, başkalarının gözünde aramaya başlıyor. Beğenildiğinde güzel. Takdir edildiğinde başarılı. Arandığında değerli. İstenildiğinde yeterli. Böylece dışarıdan aldığımız tepkiler, içimizdeki benlik algısının küçük parçalarını oluşturmaya başlıyor. İnsan önce başkalarının gözündeki görüntüsünü kontrol etmeye çalışıyor. Sonra o görüntüyü korumaya. Sonra da bir süre sonra kendisini o görüntü üzerinden tanımaya. İşte burada vitrin artık yalnızca başkalarının baktığı bir yer olmaktan çıkıyor. İnsan kendi vitrininin seyircisi hâline geliyor. Carl Rogers’ın benlik üzerine yaklaşımında sözünü ettiği gerçek benlik ile ideal benlik arasındaki uyumsuzluk da tam burada anlam kazanıyor. Olmak istediğimiz kişiyle olduğumuz kişi arasındaki mesafe büyüdükçe, insan kendisine yabancılaşabiliyor. Çünkü ideal benlik ne kadar kusursuzsa, gerçek benlik o kadar yetersiz görünmeye başlayabiliyor. Daha güzel olmalıyım. Daha başarılı olmalıyım. Daha sakin olmalıyım. Daha sosyal olmalıyım. Daha güçlü görünmeliyim. Daha az etkilenmeliyim. Daha çok sevilmeliyim. Ve bir süre sonra kusursuz görünmeye çalışmak, kusurlarımızı saklamaktan daha yorucu hâle geliyor. Vitrin güzelleştikçe, vitrinin arkasında kalan hayat küçülüyor. Belki de estetik bir hapishane tam olarak böyle kuruluyor. Duvarları dışarıdan örülmüyor. İnsan kendi elleriyle örüyor.
Maskeli Balo
Belki de hayatın büyük bir kısmı bir maskeli baloya benziyor. Herkes içeri girerken yanında farklı bir yüz getiriyor. Kiminin maskesi özgüven. Kimininki umursamazlık. Kimininki aşırı neşe. Kimininki “ben hiçbir şeye ihtiyaç duymam” tavrı. Kimininki ise kusursuzluk. Ve ilginç olan şu: Bir süre sonra maskeler yüzümüze o kadar iyi oturuyor ki onları çıkarmak istemiyoruz. Çünkü maskenin arkasındaki yüzümüzün nasıl karşılanacağını bilmiyoruz. Ya yeterince güzel değilse? Ya fazla hassassa? Ya fazla ilgiliyse? Ya öfkeli olduğunu gösterirse? Ya aslında düşündüğü kadar güçlü değilse? Burada işin içine reddedilme korkusu ve sosyal kabul ihtiyacı giriyor. İnsan sosyal bir varlık. Kabul edilmek, ait olmak ve dışlanmamak bizim için yalnızca romantik bir arzu değil; psikolojik olarak da önemli ihtiyaçlar. Bu yüzden bazen kendimizi olduğumuz gibi göstermekten çok, kabul edilme ihtimali daha yüksek olan hâlimizi göstermeyi seçiyoruz. Ve bunu yaptığımız için kendimizi suçlamak da çok kolay. Ama belki mesele “neden sahteyiz?” sorusuyla başlamamalı. Daha dürüst soru şu: “Kendim olursam ne kaybederim?” Çünkü insan bazen maskeyi sevdiği için takmıyor. Maskenin arkasındaki yüzü kaybetmekten korktuğu için takıyor.
İlişkiler Tiyatrosu: Yakınlaştıkça Uzaklaşmak
Belki de bütün bunların en görünür hâli ilişkilerde ortaya çıkıyor. Birini seviyoruz. Ama belli etmemeye çalışıyoruz. Mesaj atmak istiyoruz. Ama önce onun yazmasını bekliyoruz. Kırılıyoruz. “Bir şey yok.” diyoruz. Özlüyoruz. “Yoğundum.” diyerek geçiştiriyoruz. Birinin bizi ne kadar önemsediğini anlamaya çalışırken, kendi ilgimizi gizliyoruz. Çünkü ilişkilerde de bir çeşit izlenim yönetimi başlıyor. “Fazla ilgili görünmeyeyim.” “İlk ben yazmayayım.” “Hemen cevap verirsem yanlış anlaşılır.” “Bunu söylersem zayıf olduğumu düşünür.” “Ne kadar sevdiğimi belli edersem elim zayıflar.” Ve iki insan birbirine yaklaşmaya çalışırken, araya iki tane dikkatle hazırlanmış karakter giriyor. Belki de bazı ilişkilerde birbirimize yaklaşamıyor oluşumuzun nedeni mesafenin fazla olması değil; ikimizin de birbirine gerçek hâliyle yaklaşmaması. İlişki böylece bir yakınlık alanı olmaktan çıkıp küçük bir tiyatroya dönüşebiliyor. Sahnede iki insan var. Ama ikisi de rolünü oynuyor. Biri umursamazı. Diğeri güçlü olanı. Biri “benim için fark etmez” diyor. Diğeri “ben zaten bağlanmam” diyor. Ve perde kapandığında ikisi de aynı şeyi düşünüyor: “Keşke biraz daha gerçek olsaydı.” Oysa belki de gerçek olmasını engelleyen şey, karşımızdaki kişinin mesafesi değil; bizim sahneden inmeye cesaret edemeyişimiz.
Yüksek Farkındalığın Lanetli Kulesi
Fakat burada başka bir tehlike daha var. İnsan başkalarının maskelerini fark etmeye başladığında kendisini daha özgür hissedebiliyor. Kimin neden böyle davrandığını analiz ediyoruz. Kimin neden mesajlara geç cevap verdiğini. Kimin neden sürekli güçlü görünmeye çalıştığını. Kimin neden ilişkilerde geri çekildiğini. Kimin neden herkese karşı farklı bir yüz taktığını. Ve bazen başkalarının maskesini görmekte, kendi maskemizi fark etmekten daha cesur olabiliyoruz. Çünkü insanın kendi davranışına dışarıdan bakması kolay değil. “Ben neden böyle davranıyorum?” sorusunun cevabı çoğu zaman, “Çünkü karşımdaki böyle yaptı.” demek kadar kolay değil. Üstelik yüksek farkındalık her zaman özgürlük anlamına da gelmiyor. Bazen insan o kadar çok analiz ediyor ki yaşamayı bırakıp gözlemlemeye başlıyor. Her davranışın altında bir neden arıyor. Her cümlenin alt metnini okumaya çalışıyor. Her sessizliği anlamlandırıyor. Her bakışı yorumluyor. Ama her şeyi analiz etmek, her şeyi doğru anlamak demek değil. Bazen farkındalık bizi özgürleştirmek yerine kendi zihnimizin içine daha fazla kapatabiliyor. İşte bu yüzden farkındalık bir kuleye de dönüşebilir. Yukarı çıktıkça daha çok şey görürüz. Ama bazen aşağı inmeyi unuturuz. İnsanları gözlemlemekten, onlarla gerçekten temas etmeyi unutabiliriz.
Peki Neden Bu Kadar Çok Saklanıyoruz?
Belki de bütün bu hikâyenin en zor sorusu bu. Neden kendimiz olmaktan bu kadar çekiniyoruz? Çünkü kendimiz olmak, aynı zamanda reddedilme ihtimalini kabul etmek demek. Kendimizi daha az düzenlediğimizde herkes bizi sevmeyebilir. Her düşüncemiz anlaşılmayabilir. Her duygumuz hoş karşılanmayabilir. Her hâlimiz beğenilmeyebilir. Ve insanın en büyük korkularından biri belki de tam olarak budur: Olduğu hâliyle görülüp yine de seçilmemek. Bu yüzden kusurlarımızı saklamak bazen yalnızca estetik bir mesele değildir. Bir korunma biçimidir. “Beni böyle görürse gider.” “Bunu öğrenirse vazgeçer.” “Zayıf olduğumu fark ederse saygısını kaybeder.” “Yeterince başarılı olmazsam değerim azalır.” Bunların her biri, vitrinin arkasına biraz daha kalın bir cam koyar. Cam kalınlaştıkça dışarıdan bakıldığında her şey daha düzenli görünür. Ama içeriden dışarıya ulaşmak zorlaşır. Ve belki de insanın en büyük çelişkilerinden biri burada ortaya çıkar: Görülmek isteriz ama gerçekten görülmekten korkarız. Çünkü görülmek, yalnızca güzel taraflarımızın görülmesi değildir. Kırılganlığımızın da görülmesidir. Kıskançlığımızın. Korkularımızın. Yetersizlik hissimizin. Kararsızlığımızın. Bazen ne kadar güçlü görünmeye çalışsak da aslında yorulduğumuzun.
Gerçek Kalabilmenin Bedeli
Peki o zaman çözüm nedir? Bütün maskeleri çıkarmak mı? Hayır. Çünkü insanın hiçbir maskesi olmadan yaşaması mümkün değil. Hepimizin farklı ortamlarda farklı yönleri ortaya çıkıyor. Bir arkadaşımızla başka, ailemizle başka, işimizle başka bir hâlimiz olabilir. Bu samimiyetsizlik değildir. İnsan olmak biraz da budur. Asıl mesele, taktığımız maskelerle kendimiz arasındaki farkı unutmamak. Bir gün maskeyi çıkarabilmek. Kendimize dönüp, “Ben gerçekten ne hissediyorum?” “Ben gerçekten ne istiyorum?” “Bunu ben mi istiyorum, yoksa benden beklenen kişi olmak için mi istiyorum?” diye sorabilmek. Ve belki en önemlisi: “Ben gerçekten kendimi mi gösteriyorum, yoksa görülmek istediğim kişiyi mi?” Samimiyet, herkesin bizi olduğumuz gibi kabul edeceğinin garantisi değildir. Tam tersine, samimiyet biraz da kabul edilmeme ihtimaline rağmen kendimizi saklamamayı seçmektir. Bu yüzden gerçek kalmanın da bir bedeli vardır. Bazen birini kaybedebiliriz. Bazen beklentiyi karşılamayabiliriz. Bazen daha az beğenilebiliriz. Ama en azından aynaya baktığımızda karşımızdaki kişinin kim olduğunu biliriz. Belki vitrinlerden tamamen kurtulamayacağız. Belki hayat boyunca farklı maskeler takacağız. Bazen güçlü görüneceğiz. Bazen umursamaz. Bazen kusursuz. Bazen hiçbir şey olmamış gibi. Ama belki mesele maskeyi hiç takmamak değildir. Mesele, maskenin yüzümüz olduğunu sanmamaktır. Çünkü insanın kendisine yabancılaşması bir anda olmaz. Önce başkalarının görmek istediği kişiye dönüşür. Sonra o kişiyi korumaya başlar. Sonra bir gün vitrinin önünde durup kendi yansımasına bakar. Ve belki ilk kez kendine şu soruyu sorar: “Burada gördüğüm kişi gerçekten ben miyim?” Belki gerçek kalmak, o soruya hemen cevap vermek değildir. Belki yalnızca camın önünde biraz daha uzun durabilmektir. Kendi yüzümüzle, bütün kusurlarımızla, bütün çelişkilerimizle, bütün sakladıklarımızla karşı karşıya kalabilmek. Çünkü belki de özgürlük, vitrini kırıp dışarı çıkmak değildir. Vitrinin camından kendimizi görebilmektir.