İnsanlar arasındaki bazı çatışmalar tek bir olayla sınırlı kalmaz; tarafların benzer iletişim biçimlerini tekrar etmesiyle devam eder. Karpman’ın Drama Üçgeni modeli, bu tür çatışmalı ilişkileri üç temel rol üzerinden açıklar: Mağdur, Kurtarıcı ve Zorba. Bu yazıda önce modelin kısa kuramsal arka planı ele alınacak, ardından üç rolün özellikleri ve roller arasındaki geçişler açıklanacaktır. Daha sonra modelin günlük yaşamda nasıl görülebileceği bir örnekle gösterilecektir. Bu yazının temel görüşü, Drama Üçgeni’nin bireyleri değişmez biçimde sınıflandıran bir kişilik modeli değil, çatışma sırasında ortaya çıkan ve değişebilen iletişim rollerini açıklayan bir çerçeve olduğudur.
Modelin kısa kuramsal arka planı
Drama Üçgeni, Transaksiyonel Analiz yaklaşımı içinde Stephen Karpman tarafından geliştirilmiştir. Karpman, 1968 yılında yayımlanan çalışmasında masallardaki karakterlerden ve senaryo kavramından yararlanarak kişilerarası dramalarda ortaya çıkan rol örüntülerini incelemiştir. Daha sonraki çalışmasında da bu modelin Transaksiyonel Analiz’in senaryo literatüründeki yerini açıklamıştır. Modelin amacı, insanların çatışmalı ilişkilerde neden benzer rollere geçtiğini ve bu rollerin nasıl değişebildiğini anlamaya yardımcı olmaktır.
Drama Üçgeni’ndeki üç rol
Mağdur rolündeki kişi, içinde bulunduğu durum üzerinde kontrol sahibi olmadığını düşünebilir. Sorunlarıyla ilgili karar almakta zorlanabilir ve çözüm için sürekli başka bir kişinin yardımına ihtiyaç duyduğunu hissedebilir. Buradaki “Mağdur” ifadesi, kişinin mutlaka gerçek bir mağduriyet yaşamadığı anlamına gelmez; model, özellikle kişinin ilişki içindeki çaresizlik konumunu açıklamaya çalışır. Kurtarıcı rolü, yardım etme davranışının karşı tarafın ihtiyacı sorulmadan veya onun isteği dışında gerçekleştirilmesiyle ortaya çıkabilir. Kurtarıcı konumundaki kişi, diğer insanın neye ihtiyacı olduğunu kendisinin bildiğine inanarak onun sorunlarını çözmeye çalışabilir. Bu durum başlangıçta yardımsever görünse de karşı tarafın kendi sorumluluğunu üstlenmesini zorlaştırabilir. Zorba rolü ise saldırgan, eleştirel veya suçlayıcı davranışlarla ilişkilidir. Bu roldeki kişi, çatışmanın sorumluluğunu karşı tarafa yükleyebilir ve kendisini haklı ya da üstün bir konumda görebilir. Böylece iletişim, sorunu çözmekten çok karşı tarafı suçlamaya dönüşebilir.
Roller arasındaki geçişler
Drama Üçgeni’ndeki roller sabit değildir. Aynı kişi, bir çatışmanın farklı anlarında farklı rollere geçebilir. Örneğin bir kişi önce karşısındaki insanın sorununu çözmeye çalışan bir Kurtarıcı olabilir. Yardımı kabul edilmediğinde kendisini değersiz veya güçsüz hissederek Mağdur konumuna geçebilir. Daha sonra karşı tarafı suçlamaya başladığında ise Zorba rolünü üstlenebilir. Lac ve Donaldson’ın çalışmasına göre bu tür rol geçişleri, çatışmanın devam etmesine ve sağlıklı iletişimin zorlaşmasına katkıda bulunabilir. Bu nedenle Drama Üçgeni, yalnızca üç ayrı kişilik tipinden oluşmaz. Model, bir ilişki içinde kişilerin birbirlerinin davranışlarını nasıl etkilediğini ve çatışmanın nasıl tekrarlanan bir döngüye dönüşebildiğini açıklamaya çalışır.
Günlük yaşamdan örnek
Bir öğrenci sınavına hazırlanmadığında, arkadaşı onun yerine bütün çalışma planını yapmaya ve sorularını çözmeye başlarsa Kurtarıcı rolüne geçebilir. Sınava hazırlanmayan öğrenci ise “Ben zaten başarılı olamam” diyerek Mağdur konumuna yerleşebilir. Bir süre sonra arkadaşının yardımını yeterince takdir etmediğini düşünen öğrenci, arkadaşını suçlamaya başlayabilir ve Zorba rolüne geçebilir. Böylece başlangıçta yardım etme amacıyla başlayan iletişim, suçlama ve güçsüzlük duygularının bulunduğu bir çatışma döngüsüne dönüşür. Bu örnek, kişilerin tek bir role bağlı kalmadığını ve aynı etkileşim içinde rollerin değişebildiğini gösterir.
Sonuç
Karpman’ın Drama Üçgeni, kişilerarası çatışmalarda Mağdur, Kurtarıcı ve Zorba rollerinin nasıl ortaya çıktığını ve bu rollerin etkileşim sırasında nasıl değişebildiğini açıklayan bir Transaksiyonel Analiz modelidir. Karpman’ın özgün çalışması modelin kuramsal temelini oluşturmuş; sonraki araştırmalar ise üç rolü tanımlamış ve ölçmeye çalışmıştır. Araştırma bulguları, bu rollerin bazı psikolojik değişkenlerle ilişkili olabileceğini göstermektedir; ancak model, her çatışmanın tek ve kesin açıklaması değildir. Günlük yaşam örneğinde görüldüğü gibi, kişiler aynı ilişki içinde farklı zamanlarda farklı rollere geçebilir. Bu nedenle Drama Üçgeni’nin temel yararı, bireyleri sabit kategorilere ayırmak değil, çatışma sırasında tekrarlanan iletişim biçimlerini fark etmeye yardımcı olmaktır.
Kaynakça
- Karpman, S. (1968). Fairy tales and script drama analysis. Transactional Analysis Bulletin, 7(26), 39–43. UC San Francisco Library, Special Collections, Calisphere.
- Karpman, S. B. (2019). Script drama analysis II. International Journal of Transactional Analysis Research & Practice, 10(1), 21–39.
- Lac, A., & Donaldson, C. D. (2022). Development and validation of the Drama Triangle Scale: Are you a victim, rescuer, or persecutor? Journal of Interpersonal Violence, 37(7–8), NP4057–NP4081. https://doi.org/10.1177/0886260520957696.
