Gün içinde zihnimizden binlerce düşünce geçer. Geçmişte yaptığımız bir hatayı tekrar tekrar gözden geçirir, gelecekte yaşanabilecek olumsuzlukları zihnimizde canlandırır ya da sosyal bir etkileşimden sonra söylediğimiz bir cümleyi saatlerce analiz edebiliriz. Psikolojik sorunlar söz konusu olduğunda çoğu insan sıkıntının kaynağını bu olumsuz düşüncelerin kendisinde arar. Oysa son yıllarda klinik psikoloji alanında öne çıkan yaklaşımlar, ruhsal sıkıntıları sürdüren temel unsurun çoğu zaman düşüncelerin içeriğinden çok, bireyin düşünceleriyle kurduğu ilişki olduğunu göstermektedir. Bu noktada karşımıza çıkan en önemli kavramlardan biri metakognisyondur.
Metakognisyon, en temel tanımıyla “düşünme hakkında düşünme” anlamına gelir. İnsan yalnızca düşünebilen bir canlı değildir; aynı zamanda kendi düşüncelerini gözlemleyebilir, değerlendirebilir ve onlar hakkında çeşitli inançlar geliştirebilir. Örneğin bir kişinin aklına “Ya başarısız olursam?” düşüncesi geldiğinde bunu sıradan bir zihinsel olay olarak görmesi ile bu düşüncenin mutlaka önemli bir anlam taşıdığına inanması arasında önemli bir fark vardır. Metakognitif kurama göre psikolojik sorunların ortaya çıkmasında ve sürmesinde belirleyici olan unsur, çoğu zaman düşüncenin kendisinden ziyade, bireyin o düşünceye yüklediği anlam ve ona verdiği tepkidir (Wells, 2000).
Metakognisyon Neden Önemlidir?
Klinik psikolojide uzun yıllar boyunca psikolojik rahatsızlıkların temelinde işlevsiz düşünce içeriklerinin bulunduğu kabul edilmiştir. Ancak araştırmalar, benzer olumsuz düşüncelere sahip bireylerin ruhsal açıdan oldukça farklı sonuçlar yaşayabildiğini göstermiştir. Bazı kişiler olumsuz düşünceleri deneyimledikleri halde günlük yaşamlarına uyumlu şekilde devam edebilirken, bazı kişiler aynı düşünceler nedeniyle yoğun kaygı veya işlev kaybı yaşayabilmektedir. Bu durum araştırmacıları, düşüncelerin içeriğinden çok düşünme süreçlerini incelemeye yöneltmiştir.
Adrian Wells tarafından geliştirilen Metakognitif Kuram, psikolojik sorunların sürdürülmesinde “Bilişsel Dikkatsel Sendrom” (Cognitive Attentional Syndrome; CAS) adı verilen bir mekanizmanın rol oynadığını ileri sürmektedir (Wells & Matthews, 1994). Bu mekanizma; aşırı kaygılanma, ruminasyon, tehditlere seçici dikkat gösterme ve işlevsel olmayan baş etme stratejilerinden oluşur. Ortaya çıkan tablo, kişinin zihinsel kaynaklarını çözüm üretmek yerine zihinsel uğraşlara harcamasına neden olur.
Zihnin Görünmez Kuralları: Metakognitif İnançlar
Metakognitif kuramın merkezinde, bireyin düşünceleri hakkında geliştirdiği inançlar yer alır. Bu inançlar pozitif ve negatif metakognitif inançlar olarak iki grupta incelenmektedir. Pozitif metakognitif inançlar, kaygılanmanın veya sürekli düşünmenin faydalı olduğuna ilişkin inançlardır. “Endişelenmek beni korur”, “Sorunlarımı sürekli düşünürsem çözüm bulabilirim” ya da “Her ihtimali değerlendirmeliyim” gibi düşünceler buna örnek gösterilebilir. Bu tür inançlar, kişinin zihinsel uğraşlarını sürdürmesine neden olur.
Negatif metakognitif inançlar ise zihinsel süreçlerin kontrol edilemez veya tehlikeli olduğuna ilişkin inançlardır. “Düşüncelerimi durduramıyorum”, “Bu kadar kaygılanmak bana zarar verecek” veya “Kontrolümü kaybedebilirim” gibi değerlendirmeler bu gruba girer (Wells, 2009). İlginç biçimde birçok psikolojik bozuklukta bu iki tür inanç aynı anda bulunabilir. Kişi bir yandan kaygılanmanın gerekli olduğuna inanırken diğer yandan kaygısını kontrol edemediğini düşünür. Böylece kendisini çıkması zor bir döngünün içinde bulur.
Metakognisyon ve Psikopatoloji
Günümüzde metakognitif süreçlerin yalnızca tek bir bozukluğa özgü olmadığı bilinmektedir. Araştırmalar, anksiyete bozuklukları, depresyon, sosyal anksiyete bozukluğu ve obsesif kompulsif bozukluk gibi birçok psikopatolojide benzer metakognitif mekanizmaların rol oynadığını göstermektedir.
Yaygın anksiyete bozukluğunda bireyler çoğu zaman kaygılanmanın kendilerini koruduğuna inanırlar. Ancak zaman içinde kaygılarının kontrol edilemez hale geldiğini düşünmeye başlarlar. Böylece yalnızca yaşam olayları hakkında değil, kaygılarının kendisi hakkında da kaygılanırlar.
Depresyonda ise metakognitif süreçler sıklıkla ruminasyon biçiminde ortaya çıkar. Kişi geçmişte yaşadığı olumsuz olayları, hatalarını veya eksikliklerini tekrar tekrar düşünür. Çoğu zaman bu düşünmenin sorunlarını çözmesine yardımcı olacağını varsayar. Ancak araştırmalar ruminasyonun depresif belirtileri artırdığını ve iyileşmeyi geciktirdiğini göstermektedir (Watkins, 2008).
Sosyal anksiyete bozukluğunda ise bireyler sosyal etkileşimlerden sonra performanslarını ayrıntılı biçimde değerlendirme eğilimindedir. Bu süreçte kişi söylediği sözleri, davranışlarını ve başkalarının tepkilerini tekrar tekrar gözden geçirir. Bu değerlendirmeler çoğu zaman olumsuz yönde olduğu için sosyal kaygının sürmesine katkıda bulunur (Rachman ve ark., 2000).
Düşünceleri Değil, Düşüncelerle İlişkiyi Değiştirmek
Metakognitif kuramın klinik uygulamalardaki en önemli yansımalarından biri Metakognitif Terapi’nin geliştirilmesi olmuştur. Son yıllarda yapılan çalışmalar, bu yaklaşımın çeşitli psikolojik bozukluklarda etkili sonuçlar verdiğini göstermektedir (Normann ve ark., 2014).
Metakognitif Terapi, düşüncelerin doğruluğunu tartışmaktan çok, bireyin düşüncelerine nasıl tepki verdiğini anlamaya odaklanır. Amaç olumsuz düşünceleri ortadan kaldırmak değildir. Bunun yerine kişinin düşüncelere verdiği otomatik tepkileri azaltmak, zihinsel esnekliği artırmak ve dikkatini daha işlevsel biçimde yönlendirebilmesini sağlamaktır.
Bu yaklaşımın temel varsayımlarından biri oldukça çarpıcıdır: Her düşünce önemli değildir ve her düşünceye yanıt vermek zorunda değiliz. Zihin sürekli olarak çeşitli olasılıklar, senaryolar ve çağrışımlar üretir. Ancak bu düşüncelerin varlığı, onların doğru veya anlamlı olduğu anlamına gelmez.
Sonuç: Her Düşünceye İnanmak Zorunda Mıyız?
Modern yaşam, insanları her zamankinden daha fazla düşünmeye, analiz etmeye ve kontrol etmeye teşvik etmektedir. Ancak ruh sağlığını belirleyen temel unsur yalnızca ne düşündüğümüz değil, düşüncelerimize nasıl yaklaştığımızdır. Metakognisyon kavramı bize psikolojik iyilik halinin bazen daha fazla düşünmekten değil, düşüncelerle aramıza sağlıklı bir mesafe koyabilmekten geçtiğini göstermektedir.
Kaygıdan depresyona, sosyal anksiyeteden OKB’ye kadar birçok psikolojik sorunun sürmesinde ortak mekanizmaları açıklayan metakognitif yaklaşım, klinik psikoloji alanında giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Belki de zihinsel sağlığımızı korumak için kendimize zaman zaman şu soruyu sormamız gerekir:
“Şu anda aklımdan geçen düşünceye gerçekten inanmak ve onu takip etmek zorunda mıyım?”
