İnsan, Yakınlık ve Beğeni Arayışı
İnsan, sosyal bir varlıktır ve bu yüzden yakın ilişki arayışındadır. Sternberg (Akıran Atak ve Taştan, 2012: 521), aşkın ya da romantik ilişkinin, insanların yaşamlarına anlam kattığını düşünmelerinden ve bilimsel olarak da aşkın insan yaşamında işlevlerinin olduğunu belirtmesinden dolayı önemli olduğunu söylemektedir. Aşk, beraberinde yakınlık, bağlanma, güven, saygı ve sevgi gibi duyguları da getirmektedir. Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde geçen ait olma ve sevgi ihtiyacı basamağında, kişinin hem romantik ilişkiler, hem de sosyal aidiyetin önemi vurgulanmıştır. İnsanın yaşamı boyunca psikolojik iyi oluşu sürdürebilmesinde, diğer insanların varlık ve katkıları önemlidir.
Flört, insanların birbirlerini tanımak ve ne kadar uyumlu olduklarını görmek için arkadaşlık, sevgililik, cinsellik aşamalarının yaşandığı duygusal bir ilişki olarak tanımlanmıştır (Hortaçsu, 2002; aktaran Kaçar ve Parlar, 2019: 716). Günümüzde, teknoloji çağında her şeyin online platformlara döküldüğü gibi online flört de oldukça yaygınlaşmış durumdadır.
Online Flört ve İzlenim Oluşumu
Online flört, bir süredir hayatımızda yerini korusa da insanlarla tanışmanın yeni bir formudur. Online flörtün ilk formu, 1959 yılında Stanford Üniversitesi’nden iki öğrencinin bilgisayar üzerinden katılımcıların benzerliklerine göre eşleştirilmesine olanak sağlayan bir program geliştirilmesi ile oluşmuştur. En popüler online flört aplikasyonlarından biri olan Tinder, 2012 yılında oluşturulmuştur. Yapılan bir çalışmaya göre 2018 yılında yaklaşık 33,9 milyon ABD’li kullanıcı online flört aplikasyonlarını kullanmaktaydı. Bu uygulamalar, Tapan’a (2019: 34) göre, insanların aşkı ya da cinselliği bulma arayışlarının kültürel bir yansımasıdır.
Online flört aplikasyonları yeni arkadaşlıklar ve ilişkilerin yanı sıra evliliklerin başlamasını da sağlamıştır. Online flört uygulamalarının temeli; insanların profillerine koydukları fotoğraf, istek üzerine eklenen kişisel bilgiler ve konum yakınlığına göre insanların gördükleri kişiye karşı geliştirdiği bir izlenim oluşumu üzerinden ilerler ve bu izlenim beğeni ile bir eşleşme sağlar.
Gerçek hayatta izlenim oluşumu, sosyal algının ana bileşenlerindendir ve kişilerin birbirleri ile ilgili algılarının oluşumu sürecinde önemli bir ön hazırlıktır. Kişi, yeni biri ile tanıştığında onu tanımasa bile onunla ilgili birtakım bilgilere sahip olur; karşıdaki kişinin neye benzediği, nasıl bir tepkide bulunduğu ile ilgili analizler yapar ve bu süreç ile eş zamanlı olarak o kişi ile ilgili bir fikre sahip olur. Kişinin duyularıyla hissettiği, bilişsel olarak işlediği, belleğine kaydettiği fiziksel veya zihinsel tepkilerin yorumlanması işlemine algı denilir. Algılama süreci; kişilik yapısı, kişisel deneyim ve kültür gibi değişkenleri içinde barındırarak kişiden kişiye farklılık gösterebilir.
İlk izlenimler elbette önemlidir. Kıyafet, ses tonu, saç stili ve genel görünüş bir insan hakkında çıkarım yapmamızı sağlayabilir. Güzel bir kıyafet giymiş, saçlarını taramış, hoş bir parfüm kullanmış birini değerlendirirken, bazen yalnızca dış görünüşüne değil kişiliğine dair de çıkarımlar yaparız. Oysa bu yalnızca ilk karşılaşmadır. İşte bu durumu literatürde Halo Etkisi olarak adlandırıyoruz.
Halo Etkisi Nedir?
Halo etkisi kavramı Thorndike tarafından ortaya atılmıştır ve genel olarak bir kişi hakkındaki genel değerlendirmenin, o kişinin bireysel özellikleri üzerindeki değerlendirmeleri etkilemesi olarak tanımlanır. Örneğin bir ortamda şık bir takım elbise giymiş, saçları taranmış, yakışıklı bir erkek ile tanıştığınızı düşünün. Henüz o kişiyle tanışalı birkaç dakika olmuşken, yalnızca dış görünüşüne dair bilgiye sahipken beynimiz bir anda hükmü verir:
“Ne kadar çekici, bir o kadar da centilmen bir tip, tam bana göre!”
Dış görünüş, belki bir bakış ya da sıcak bir ses tonu, bu kişinin tüm kişiliğine yansıyan bir ışık halesine dönüşür. Peki dijital çağda halo etkisinin en sık görüldüğü alanlardan biri neresi olabilir? Cevap çoğu zaman Tinder gibi online flört uygulamalarıdır.
Halo Etkisi ve Online Flört Uygulamaları
Teknolojinin gelişimi ile birlikte telefonlara indirilebilen bu aplikasyonlar, insanların gittikleri her yerde kullanabilmesine olanak tanımaktadır. Tinder gibi uygulamalar genellikle sınırlı miktarda bilgi içeren profiller sunar. Bir kişi flört eşleşmesi sağlayacağında, uygunluk ile ilgili yargılarını çoğunlukla birkaç fotoğraf ve kısa tanıtıcı bilgiler üzerinden oluşturur.
Bu noktada kişi, uygulamada karşılaştığı bir profil fotoğrafına bakarak fiziksel çekicilik stereotipi üzerinden “güzel olan iyidir” algısını geliştirebilir. 2011 ve 2016 yıllarında yapılan bazı çalışmalar, yüz çekiciliği ile algılanan zekâ, algılanan sorumluluk ve algılanan akademik başarı arasında yüksek korelasyonlar olduğunu ortaya koymuştur (Dion, Berscheid & Walster, 1972).
Bu tür algılar, ilerleyen süreçte bireyin romantik ilişkilere bakışında hayal kırıklığı, bilişsel çarpıtmalar ve olumsuz deneyimlerle sonuçlanabilir. Bunun yanı sıra online flört uygulamalarında eşleşilen kişiye karşı geliştirilen halo etkisi, partnere yönelik hızlı bir güven duygusu yaratırken; bu güvenin kötü niyetli kullanımı, dijital flört şiddeti ve siber zorbalık gibi riskleri de beraberinde getirebilir.
Sonuç: Beğeni mi, Yanılsama mı?
Online flört uygulamaları, insanlara hızlı tanışma ve ilişki kurma fırsatı sunsa da, izlenim oluşumunun büyük ölçüde görselliğe dayanması, bilişsel yanlılıkların daha kolay devreye girmesine neden olmaktadır. Halo etkisi, kişinin karşısındaki bireyi gerçekçi biçimde tanımasını zorlaştırabilir ve ilişkisel beklentileri çarpıtabilir.
Bu nedenle dijital flört ortamlarında, ilk izlenimlerin her zaman gerçeği yansıtmadığını hatırlamak; beğeni ile yanılsama arasındaki farkı ayırt edebilmek, psikolojik iyi oluş ve sağlıklı ilişki kurma açısından kritik bir öneme sahiptir.
Kaynakça
İşözen, Ö. Ü. H. (2022). Mobil flört uygulamaları bağlamında yakın ilişkiler. Journal of Social Research and Behavioral Sciences, 8(16).
Kartal, B. (2023). Sosyal çevre ve davranış bağlamında halo ve horn etkisi ve ters yönlü bir algı yönetimi denemesi. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(23), 115–129.
Ramaker, A. A. (2020). The impact of the halo effect in online dating (Doctoral dissertation, University of Wisconsin–Stout).
Dion, K., Berscheid, E., & Walster, E. (1972). What is beautiful is good. Journal of Personality and Social Psychology, 24(3), 285–290. doi:10.1037/h0033731
