Psikanalitik düşünce tarihi boyunca şiddet ve saldırganlık olgusu, genellikle bireyin dürtüsel dünyasının bir tezahürü, yıkıcı ölüm dürtüsünün (Thanatos) dışa vurumu ya da gelişimsel engellenmelerin yarattığı ikincil bir tepki olarak ele alınmıştır ancak Fransız psikanalizinin en özgün ve sarsıcı teorisyenlerinden biri olan Piera Aulagnier, 1975 yılında yayımladığı anıtsal eseri La violence de l’interprétation: Du pictogramme à l’énoncé (Yorumun Şiddeti: Piktogramdan Sözceye) ile bu yerleşik kabulü kökünden sarsarak şiddeti insan psişesinin kurucu, kaçınılmaz ve ontolojik bir unsuru olarak konumlandırmıştır. Aulagnier’ye göre henüz dil öncesi (pre-verbal) evrede bulunan, bedensel duyumları ile ruhsal temsilleri arasında köprü kuracak zihinsel aygıttan mahrum olan bir bebeğin dünyası, annenin (ya da birincil bakımverenin) onun bedensel hallerine, ağlamalarına, huzursuzluklarına ve fizyolojik gerilimlerine getirdiği zorunlu yorumlarla biçimlenir. Henüz "ben" diyemeyen, açlık ile soğukluk, acı ile korku arasındaki farkı ayrıştıramayan yenidoğan, dünyayı ancak kendisine sunulan anlamlandırma kalıpları üzerinden deneyimleyebilir; anne bebeğin ağlamasını "acıktın", "altını ıslattın", "gazın var" veya "bana öfkelisin" şeklinde tercüme ederken, aslında bebeğin henüz doğmamış olan psişik alanına dışarıdan bir anlam empoze etmekte, onun ham duyusal hamurunu kendi zihninin kodlarıyla yoğurmaktadır. İşte Aulagnier bu kaçınılmaz, ontolojik ve başlangıçta bebeğin zihinsel doğumunu sağlayan kurucu müdahaleye "Birincil Şiddet" (Violence primaire) adını verir çünkü bu durum, bir zihnin başka bir zihne kendi anlamlandırma arzusunu dayatması, bebeğin varoluşsal çaresizliğinden (Hilflosigkeit) beslenen zorunlu bir ruhsal gasptır. Normal gelişimsel süreçte bu birincil şiddet, çocuğun zamanla kendi özerk düşünme kapasitesini geliştirmesine, kendi arzusunu ve bedenini anneninkinden ayrıştırmasına izin veren bir esneklikle sınırlandırılır; ancak anne bu yapılandırıcı sınırı koruyamaz, kendi narsisistik boşluklarını, bastırılmış fantezilerini ve bilinçdışı hezeyanlarını bebeğin üzerine mutlak bir hakikat gibi boca ederse, bu kurucu şiddet dönüşerek "İkincil Şiddet" (Violence secondaire) haline gelir ve doğrudan düşüncenin doğuşuna, öznenin düşünme hakkına yönelen yok edici bir saldırıya, yani "şiddetlenen yoruma" evrilir.
Aulagnier’nin metapsikolojisinde insan zihni lineer değil, katmanlı üç temel işleyiş düzlemi üzerinden inşa edilir: İlki ve en derini olan Köken Düzlemi (Originaire), henüz nesne ile kendiliğin, beden ile zihnin ayrışmadığı, her şeyin "piktogramlar" (pictogramme) aracılığıyla kaydedildiği dönemdir; bu düzlemde deneyimlenen her şey mutlak bir "içine alma" ya da "reddetme", var olma ya da yok olma ikiliği üzerinden, adeta bedensel bir haz ya da zehirlenme olarak duyumsanır. İkinci düzlem olan Birincil Düzlem (Primaire), Freud’un fantezi ve rüya süreçlerine denk düşen, doyumsuz arzunun imgelerle temsil edildiği aşamadır; üçüncü ve nihai katman olan İkincil Düzlem (Secondaire) ise dilin, mantıksal düşüncenin, toplumsal yasaların ve sözcelerin (l'énoncé) devreye girdiği, "Düşünen Ben"in (Je) inşa edildiği alandır. Aulagnier’nin teorisindeki en hayati nokta, "Düşünen Ben"in kendi kendine var olamayacağı, mutlaka birincil ötekinin dilsel ve anlamsal dolayımından geçmek zorunda olduğudur; anne, bebeğin henüz piktografik düzeyde kaydettiği çiğ duyumları ikincil düzlemin sözcüklerine tercüme eden ilk "sözce taşıyıcısı"dır (porte-parole). Sözce taşıyıcısı olarak anne, bebeğe sadece süt vermez; ona kendi bedenine, duygularına ve varoluşuna inanabileceği bir anlam haritası, bir "zihinsel zemin" hediye eder. Ne var ki, annenin sunduğu bu harita ile bebeğin bedensel deneyimi arasında her zaman potansiyel bir uçurum vardır; eğer anne kendi patolojisi, tümgüçlülük (omnipotence) fantezisi ya da derin narsisistik yaralanmaları nedeniyle bebeğin gerçek duyumlarını sürekli çarpıtır ve onu kendi zihinsel kurgusuna uymaya zorlarsa, çocuğun köken düzleminde kaydedilen bedensel hakikati ile annenin ikincil düzlemde dayattığı sözcesi arasında ölümcül bir yarılma meydana gelir. Örneğin, dehşet içinde acı çeken ve bunu bedeniyle haykıran bir bebeğe annenin "Sen acı çekmiyorsun, sadece çok yaramazsın ve beni cezalandırmak istiyorsun" veya doymuş bir bebeğe "Hayır doymadın, benim verdiğim süte muhtaçsın" şeklinde yaklaşması, çocuğun kendi içsel algılarına güven duyma kapasitesini daha doğmadan felç eder; çocuk kendi bedeninden gelen sinyallere mi yoksa hayatta kalmak için bağımlı olduğu annenin mutlak sözcesine mi inanacağı konusunda çözümsüz bir paradoksa hapsolur. Bu yapısal çıkmaz, Aulagnier’nin "şiddetlenen yorum" ve "ikincil şiddet" olarak adlandırdığı sürecin tam merkezinde yer alır ve yetişkinlikte karşımıza çıkan en ağır psikopatolojilerin, özellikle de psikotik kırılmaların, paranoid hezeyanların ve ağır yabancılaşma tablolarının temel fırlatma rampasını oluşturur. Çocuk, annenin sunduğu anlam dünyasının dışına çıkmaya, kendi özerk düşüncelerini üretmeye veya annenin yorumunu sorgulamaya kalkıştığında, anne tarafından sevgi nesnesini kaybetme, terk edilme ya da yok edilme tehdidiyle cezalandırılır; böylece çocuk için "kendi başına düşünmek", anneyi öldürmekle veya onun tarafından yok edilmekle eşdeğer bir suçluluk ve dehşet kaynağı haline gelir. Aulagnier bu durumu zihnin kendi köklerine yabancılaşması olarak açıklar: Birey, kendi düşünme yetisini felç etmek pahasına annenin zihnine yapışmak zorunda kalır çünkü annenin anlamlandırmasını reddetmek, üzerinde durduğu tek varoluşsal zemini kendi elleriyle dinamitlemek ve piktografik kaosun dipsiz kuyusuna düşmek anlamına gelir. İleri yaşlarda, özellikle ergenlik gibi bireyselleşmenin ve ebeveynden kopuşun biyolojik ve toplumsal olarak dayatıldığı kriz dönemlerinde, bu kırılgan zemin çatırdamaya başlar; özne, dış dünyanın talep ettiği özerk kimliği inşa edebilecek içsel kaynaklara sahip değildir, çünkü sahip olduğu tüm düşünceler aslında kendisine ait olmayan, dışarıdan zorla zerk edilmiş "yabancı cisimler"dir. Bu noktada yaşanan psikotik hezeyan (délire), Aulagnier’ye göre rastgele bir saçmalama ya da salt bir beyin kimyası bozukluğu değildir; aksine hezeyan, öznenin annenin o boğucu, şiddet dolu yorumlama tekelinden kurtulabilmek, kendi zihinsel egemenliğini çok geç ve feci bir bedel ödeyerek de olsa kurabilmek için başlattığı umutsuz, radikal ve trajik bir "kendini yeniden inşa etme" (auto-création) girişimidir. Paranoid hasta, dış dünyadaki herkesin zihnini okuduğunu, düşüncelerini çaldığını veya kendisine yabancı fikirler yerleştirdiğini iddia ederken, aslında bebekliğinde maruz kaldığı o gerçek tarihsel şiddeti, annenin zihinsel işgalini kelimesi kelimesine ve sembolik bir dille seans odasında yeniden sahnelemektedir.
Sonuç olarak Piera Aulagnier’nin metapsikolojik mirası, psikodinamik literatüre yalnızca klinik bir tanı kategorisi değil, aynı zamanda düşüncenin doğuşuna ve öznelliğin kırılganlığına dair son derece derin felsefi ve etik bir bakış açısı kazandırır. Şiddetin en yıkıcı halinin fiziksel darbelerden değil, bir öznenin kendi zihinsel gerçekliğini hissetme, tanımlama ve dile getirme hakkının elinden alınmasından doğduğunu gösteren bu kuram, çağdaş psikoterapi uygulamalarında klinisyenin rolünü de kökten dönüştürür. Terapötik çerçeve içerisinde analist veya terapist, danışanın getirdiği malzemeyi erkenden yorumlayan, ona üstten bakan kuramsal kalıplar dayatan ve "Sen aslında şunu demek istiyorsun" diyerek yeni bir ikincil şiddet kaynağı haline gelen otoriter bir figür olmaktan derhal geri çekilmelidir; zira kökeninde şiddetlenen bir yoruma maruz kalmış olan yaralı bir zihin için terapistin her erken ve mutlak yorumu, erken çocukluktaki o istilacı annenin sesini yeniden üreten bir tehdit olarak algılanacaktır. Terapistin asıl görevi, danışanın kendi düşüncelerini doğurabileceği, kendi bedensel ve ruhsal duyumlarına yeniden güvenebileceği güvenli, kapsayıcı ve en önemlisi "yorumu aceleye getirmeyen" bir potansiyel alan sunmaktır; böylece danışan, başkasının anlam dünyasının boyunduruğundan kurtularak ilk kez kendi adına konuşan, kendi arzusunu sahiplenen ve kendi hakikatini inşa eden gerçek bir "Düşünen Ben" (Je) olarak var olma cesaretini gösterebilir.
Kaynakça
- Aulagnier, P. (1975). La violence de l'interprétation: Du pictogramme à l'énoncé. Presses Universitaires de France.
- Aulagnier, P. (2001). The violence of interpretation: From pictogram to statement (A. Sheridan, Çev.). Brunner-Routledge. (Orijinal çalışma 1975 yılında yayımlanmıştır).
- Aulagnier, P. (1979). Les destins du plaisir: Aliénation, amour, passion. Presses Universitaires de France.
- Aulagnier, P. (1984). L'apprenti-historien et le maître-sorcier: Du discours identifiant au discours délirant. Presses Universitaires de France.
- Bion, W. R. (1962). Learning from experience. Heinemann.
- Freud, S. (1915). Instincts and their vicissitudes. In J. Strachey (Ed. & Çev.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Cilt 14, ss. 109–140). Hogarth Press.
