Adalet ve Linç Arasındaki Sınır: Sosyal Cezalandırmanın Psikolojisi
İnsanlar, yaşadıkları toplumun kurallarına, gerekliliklerine ve ahlaki değerlerine uygun olarak birbirlerinin davranışlarını değerlendirirler. Özellikle toplum tarafından doğru ve yanlışın keskin biçimde ayrıldığı durumlarda, bu değerlendirmeler yalnızca kişisel fikirler olmaktan çıkıp toplumsal tepkilere dönüşebilir.
Bir davranış toplumun kabul ettiği sınırların dışına çıktığında, buna yönelik tepki yalnızca davranışın kendisine değil, o davranışı gerçekleştiren kişiye de yönelir. Özellikle ahlaki hassasiyetin yüksek olduğu konularda, “yanlış bir şey yaptı” düşüncesinden “yanlış bir insan” yargısına geçmek kolaylaşır.
Tek bir davranış, hatta bazen yalnızca bir iddia, kişinin geçmişteki davranışlarının ve sahip olduğu diğer özelliklerin önüne geçmeye başlayabilir. Bu durumda; bir kişinin geçmişte kim olduğuna, bugün nasıl biri olduğuna ve hakkında ortaya atılan iddiaların onu ne ölçüde yansıttığına dair değerlendirmeler de giderek geri planda kalır. Kişi hakkında oluşan yargı bu denli hızlı biçimde şekillendiğinde, tepki de zamanla eleştirinin sınırlarını aşarak toplu bir dışlama ve itibarsızlaştırma biçimine dönüşebilir.
Bir topluluk, sınırlı bilgiyle bir kişi hakkında neden bu kadar hızlı hüküm vermeye ve cezalandırmaya yönelir? Bir iddianın ardından verilen tepki, ne zaman adalet arayışından çıkıp bir insanın hayatını etkileyebilecek bir cezalandırmaya dönüşür? Ve bu noktada, ortaya çıkan şey hâlâ adalet arayışı mıdır, yoksa linç kültürünün bir parçası mı?
Ahlaki Öfke ve Cezalandırma Davranışı
Ahlaki öfke, kişinin önemli gördüğü ahlaki bir kuralın ya da değerin ihlal edildiğini düşündüğünde ortaya çıkan güçlü bir duygusal tepki olarak tanımlanabilir. Başka birinin haksızlığa uğradığına, zarar gördüğüne ya da bir toplumsal normun ihlal edildiğine tanık olmak bu duyguyu ortaya çıkarabilir. Ahlaki öfke, çoğu zaman sadece bir duygulanım olarak kalmaz, kişi bu tepkiyi davranışa dönüştürmeye yönelebilir.
Ahlaki öfkenin önemli sonuçlarından biri, yanlış olarak değerlendirilen davranışı gerçekleştiren kişinin cezalandırılmasına yönelik yoğun istektir. İnsanlar bir ihlali gördüklerinde yalnızca “zarar telafi edilmeli” diye düşünmeyebilir; “bunu yapan kişi bunun karşılığını görmeli” şeklinde de düşünebilirler.
Bireysel Öfke Nasıl Toplumsal Öfkeye Dönüşür?
Bir kişinin bir davranış karşısında öfkelenmesi, başlangıçta yalnızca kendi değerlendirmesidir. Ancak aynı olaya benzer tepkiler veren başka insanlarla karşılaştığında, öfkesinin yalnızca kendisine ait olmadığını fark eder. Bir süre sonra ortada aynı kişiye veya olaya yönelen ortak bir tepki oluşmaya başlar. Öfke paylaşıldıkça, neyin kabul edilemez olduğuna dair ortak fikir de güçlenir. Bu noktada bireysel bir ahlaki değerlendirme, giderek topluluğun paylaştığı bir tutuma dönüşebilir.
Duygusal Bulaşma (Emotional Contagion)
Duygusal bulaşma, bir kişinin duygusal ifadesinin karşısındaki kişide benzer bir duygusal tepkinin ortaya çıkmasına yol açması olarak tanımlanabilir (Hatfield, Cacioppo, & Rapson,1993). Özellikle güçlü biçimde ifade edilen duygular, onları gözlemleyen kişilerde de benzer duygusal tepkiler oluşturabilir. Bu süreç yalnızca yüz yüze etkileşimlerde değil, sosyal medya gibi başkalarının duygu ve davranışlarının dolaylı olarak gözlemlendiği alanlarda da ortaya çıkabilir (Herrando & Constantinides, 2021).
İnsanlar çevrelerindeki benzer tepkileri gördükçe, kendi öfkelerini ifade etmek konusunda daha rahat hissedebilirler. Başlangıçta tereddüt ettikleri bir düşünce, çevrelerinden aldıkları onayla daha kesin bir tutuma dönüşebilir; kişi de bu öfkeyi artık daha açık biçimde dışarıya yansıtmaya başlar.
Linç Kültürü: Toplumun Önünde Cezalandırmak
Bir topluluğun benimsediği ortak tepki, yalnızca davranışı eleştirmekle sınırlı kalmadığında farklı bir boyut kazanır. Tepkinin odağı davranıştan kişiye kaydığı durumda, amaç doğrudan kişinin kendisini cezalandırmak ve toplum önünde itibarsızlaştırmak haline gelebilir.
Clark (2020), sosyal medya çağındaki linci yalnızca çok sayıda insanın bir kişiye tepki göstermesi olarak değil, kişinin kamusal alanda yoğun biçimde hedef alınması, itibarsızlaştırılması ve sosyal olarak dışlanması üzerinden ele alır. Bu nedenle linci diğer toplumsal tepkilerden ayıran noktalardan biri, tepkinin davranışın kendisini aşarak kişinin sosyal kimliğini hedef almaya başlamasıdır.
Damgalama (Stigmatization)
Gösterilen tepki davranışın kendisini aşmaya başladığında, kişi belirli bir etiketle tanımlanmaya başlar. Damgalama, bir kişinin sahip olduğu düşünülen bir özelliğin onun sosyal kimliğinin önüne geçmesi ve kişinin “bütün bir insan” olarak görülmek yerine o özellik üzerinden değerlendirilmesiyle ilişkilidir (Goffman, 1963).
Kişi, yaptığı düşünülen şeyle birlikte anılmaya başladığında, söz konusu davranış onun hakkında kullanılan bir etikete dönüşür. İnsan bir kez belirli bir etiketle anılmaya başladığında, sonraki davranışları da o etiket üzerinden yorumlanabilir.
Sürekli olarak olumsuz bir etiketle anılmak, kişinin kendisi hakkındaki düşüncelerini ve psikolojik iyi oluşunu da etkileyebilir. Özellikle kişinin toplum önünde aşağılandığı durumlarda; yoğun duygusal sıkıntı, kaygı, depresif belirtiler ve stres gibi psikolojik sonuçların ortaya çıkabildiği bilinmektedir (Li et al., 2024).
Kamusal biçimde utandırılmak, yalnızca kişinin yaptığı davranış nedeniyle eleştirilmesi anlamına gelmez; kişinin çevresindeki insanların gözündeki konumunu da tehdit edebilir. Fritz (2021), özellikle çevrimiçi utandırma durumlarında kamusal kınamanın psikolojik zarara, kişinin ait olduğu çevreden yabancılaşmasına ve sosyal izolasyona yol açabilecek bir sürece dönüşebileceğini belirtmektedir. Bir kişiyi toplum önünde hedef almak, kişinin sosyal bağlarını ve kendisini ait hissettiği çevreyle ilişkisini de etkileyebilir.
Linç Davranışının Ardında Ne Var?
Linçe katılmanın ardındaki en basit motivasyon, adalet sağlama isteği, yani kişinin gerçekten davranışın cezasız kalmaması gerektiğine inanmasıdır. Kişi öfke ve kınamayı adaletsizliğe dikkat çekmek, başkalarını korumak veya toplumsal normları savunmak amacıyla kullanıyor olabilir.
Bunun yanında, insanlar ahlaki bir konuda karşıdaki kişiye tepki gösterirken kendileri hakkında da bir şey söylerler. Aslında yapılan davranışa karşı çıkarken kendi değerlerini ifade ederek "bu davranışı normalleştirmiyorum" mesajını verirler. Yani çevrimiçi ahlaki öfke, kişinin sosyal statü ve itibar kazanma motivasyonuyla da ilişkili olabilir (Van Bavel et al., 2024). Bu durum literatürde “ahlaki gösteriş” (moral grandstanding) olarak ele alınmaktadır. Bu kavram, kişinin ahlaki görüşlerini yalnızca bir davranışı yanlış bulduğu için değil, aynı zamanda kendi ahlaki duruşunu, değerlerini veya sosyal konumunu başkalarına da göstermek amacıyla paylaşmasına işaret eder (Grubbs et al., 2019).
Linç davranışının altında daha karmaşık dinamikler de olabilir. Kişi, karşısındaki insanın yaşadığı olumsuz sonucu “hak edilmiş” olarak gördüğünde, onu cezalandırmak daha meşru ve gerekli görünebilir. Bunun ötesinde, cezalandırılan kişinin zor durumda kaldığını görmek kişide bir tür memnuniyet de yaratabilir. Bu durum, başkasının talihsizliğinden duyulan haz olarak tanımlanan schadenfreude kavramıyla açıklanabilir (Barron et al., 2023).
Sosyal Karşılaştırma
İnsanlar kendi konumlarını değerlendirirken çevrelerindeki kişilerle kıyaslama yapabilir ve özellikle kendileriyle rekabet hâlinde gördükleri birinin başarısızlığı, kendi konumlarını daha olumlu değerlendirmelerine yol açabilir. Bu durumda duyulan haz, karşıdaki kişinin hak ettiği cezayı almasının ötesinde, onun gerilemesiyle kişinin kendisini daha iyi, daha güvende veya daha avantajlı hissetmesinden kaynaklanabilir (Smith et al., 1996; van Dijk et al., 2008).
Adalet Arayışının Sınırları
Ahlaki öfkenin her zaman olumsuz bir işlevi olduğunu söylemek mümkün değildir. Haksızlıklara tepki göstermek, zarar gören kişilerin yanında durmak ve kabul edilemez davranışların görünür hâle gelmesini sağlamak toplumsal değişim açısından önemlidir. Ancak tepkinin büyüklüğü ile ortaya çıkan zararın da birlikte değerlendirilmesi gerekir. Özellikle sosyal medyada cezalandırmanın maliyeti oldukça düşükken, sonuçları linç edilen kişi açısından son derece ağır olabilir.
Özellikle sosyal medyada bir iddianın hızla yayılması, o iddianın doğrulanmış olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle, ortaya atılan iddianın hangi kaynağa dayandığı ve kaynağın ne kadar güvenilir olduğu da göz önünde bulundurulmalıdır.
Bir davranışa karşı çıkmak ile o davranışı gerçekleştirdiği düşünülen kişiye her türlü cezayı reva görmek aynı şey değildir. Adalet arayışı, hem neyi savunduğumuzu hem de bunu savunurken nasıl bir kimliğe büründüğümüzü sorgulamayı gerektirir.
Kaynakça
- Hatfield, E., Cacioppo, J. T., & Rapson, R. L. (1993). Emotional contagion. Current Directions in Psychological Science, 2(3), 96–100. https://doi.org/10.1111/1467-8721.ep10770953
- Herrando, C., & Constantinides, E. (2021). Emotional contagion: A brief overview and future directions. Frontiers in Psychology, 12, 712606. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.712606
- Clark, M. (2020). DRAG THEM: A theory of the disinhibition of grievance and aggression in online communities. Communication and the Public, 5(3–4), 271–286. https://doi.org/10.1177/2057047320961562
- Van Bavel, J. J., Robertson, C. E., del Rosario, K., Rasmussen, J., & Rathje, S. (2024). Social media and morality. Annual Review of Psychology, 75, 311–340. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-022123-110258
- Grubbs, J. B., Warmke, B., Tosi, J., James, A. S., & Campbell, W. K. (2019). Moral grandstanding in public discourse: Status-seeking motives as a potential explanatory mechanism in predicting conflict. PLOS ONE, 14(10), e0223749. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0223749
- Barron, A. C., Woodyatt, L., Thomas, E. F., Loh, J. E. K., & Dunning, K. R. (2023). Doing good or feeling good? Justice concerns predict online shaming via deservingness and schadenfreude. Computers in Human Behavior Reports, 11, 100317. https://doi.org/10.1016/j.chbr.2023.100317
- Smith, R. H., Turner, T. J., Garonzik, R., Leach, C. W., Urch-Druskat, V., & Weston, C. M. (1996). Envy and schadenfreude. Personality and Social Psychology Bulletin, 22(2), 158– 168. https://doi.org/10.1177/0146167296222005 van Dijk, W. W., Ouwerkerk, J. W., Goslinga, S., Nieweg, M., & Gallucci, M. (2008). When people fall from grace: Reconsidering the role of envy in schadenfreude. Emotion, 8(6), 756–766. https://doi.org/10.1037/a0013602
