Yasak olan neden cazip gelmeye başlar; bir şey yasaklandıktan sonra hangi özelliklere sahip olmaya başlar? Her şeyden önce bir ödül alma güdüsü uyanır. En azından bu yasaklanan şey yapıldığı takdirde büyük ödül alma varsayımı vardır. Aynı zamanda, bir şeyin yasaklanması merak duygusunu uyandırmaktadır. Merak, bir şeyi anlamak veya öğrenmek için duyulan istektir. Belirsiz veya eksiklik içeren bir durum hakkında bilgi edinme isteği ortaya çıkar. Buna göre, merak edilen durumla ilgili bilgi edinme eğilimi, bu edinilen bilgilerin bir ödül vereceği ve de belirsizliğin giderilmesiyle bir rahatlık sağlayacağına dair bir varsayım içerir. Başka bir deyişle, yeni bilgi edinmeye içsel bir ödül atfedilir ve bu da belirsizliği azaltan kararları veya davranışları motive eder.
Diğer çok önemli olan konu ise erişim engellenmesidir. Hatta erişim engeli bir etken değil bir belirleyicidir. Bir şeyin yasak olması demek bunun erişiminin engellenmesi demektir.
Merağın Merkezindeki Gizem ve Engel
Şimdi yasağın asıl başrolü olan merak konusundan devam edelim. Merağın merkezinde gizem ve engel yer almaktadır. Bunlar olmadığı takdirde merak duygusunun ortaya çıkması mümkün değildir. Merak duyulan durumla ilgili bilgi edinmeye bazı engeller yer almakta ve merağı giderebilecek erişimler mevcut olmamasından dolayı durumla ilgili gizemli bir hal vardır.
Yasağın çiğnenmesi aynı zamanda büyük bir acıyı da getirecektir ve bu durum, yasağı paradoksal bir şekilde daha da cazip hale getirmektedir. İşin diğer tarafı, yasağın kişideki karşılığının ne olduğudur. Kişi idealize ettiği imge ve bu imgeye hizmet eden bazı özelliklere, imkânlara sahip olmak uğruna bazı stratejiler geliştirmeye çalışmakta, seçimler yapmak, bunların uğruna bir şekilde ilerlemeye çalışmaktadır. Buna göre büyük bir beklentiye sahiptir. Ancak bu yasak, idealize edilen imgeye ne kadar ters gelirse o kadar cazip gelecektir. Bunun, bu kadar ters gelmesi acının da dayanılmaz boyutlarda olacağı varsayımını oluşturuyor durum böyle olunca alınacağı varsayılan hazzın da bir o kadar büyük olması anlamına geliyor. Bu bakımdan yasak, herkes tarafından yasaklanan bir şey olabilir ama bununla beraber bu yasağı çiğneyecek olan kişi açısından yasağın getireceği acı nedir dolayısıyla alınacağı varsayılan hazzın ne olduğu konusu, olayı başka bir boyuta taşımaktadır.
Yasağın Önem ve Değer Algısı Üzerindeki Etkisi
Konunun diğer bir yönü, bir şeyin yasaklanması bunun önemli olmalı kanısını uyandırmaktadır, ‘Yoksa neden yasaklansın?’ diye düşünülecektir. Yine de kesin faktör bu değildir. Örneğin herhangi bir kalemin yasaklanması insanlar üstünde fazla bir etki uyandırmayacaktır. Çünkü ortada pek çok erişebilir benzer kalitede kalemler vardır. Ancak kişinin erişim sağlayamadığı, özellikle idealize ettiği imgeyle bağlantılı olabilecek bir şeyin yasaklanması kişide çok başka bir etkiyi ortaya çıkaracaktır.
Söz gelimi, bir kişinin, basketbol NBA liginde loca sahibi olma ihtimali kişiyi çok heyecanlandırabilir. Ama eğer basketbolda hiçbir ilgi alakası olmayan biri için bu loca sahibi ihtimali kişiye neredeyse hiçbir anlam ifade etmeyecektir, bununla ilgili pek bir merakı olmayacaktır dolayısıyla ardından gelen -eğer olursa- bunun yasaklanmasının da kendisi açısından pek bir etkisi de olmayacaktır. Merak olmadıktan sonra yasaklanan şeyin özellikleri de kendiliğinden kaybolur. Bu açıdan bakıldığında aslında yasağın ham maddesi meraktır. Bu anlamda merak, ilgili olayın kişide karşılığının ne olmasıyla ilişkilidir.
Aynı örnek üzerinden gitmek gerekirse, kişi basketbola ilgisi olan birisi olsa da daha önce bazı yollarla NBA maçlarında locada bulunma imkânına sahip olmuş, bazı büyük basketbol takımlarının maçlarını izlemiş, kendi tuttuğu takımın maçlarını defalarca izlemiştir. Bu açıdan, bu locaya sahip olma ihtimalinin getireceği merak, istek ve heyecan düşecektir. Ancak kişi, basketbola çok meraklı ve daha önce ancak 1,2 kere basketbol maçı izlemiş birisi olarak hem de NBA’de kendi tuttuğu takımın salonunda loca sahibi olma ihtimaliyle karşılaştığında, merak ve heyecanın üst düzeylere çıkması muhtemeldir. Peki bu loca sahibi olma ihtimaline bir de yasak eklenirse ne olacaktır? Merak ve heyecan doruklara doğru yükselecektir. Alınacağı varsayılan haz zirveye çıkacak ve bu hazzı yaşayamamanın getirdiği acı bir o kadar yükselecektir. Buna göre, çok önemli olan faktör, yasaklanan şeyin etkisi kişinin önem atfettiği, istek duyduğu şeyin yaşanma eksikliğiyle doğrudan alakalıdır. Bu anlamda kişinin önem verdiği, beklenti içinde olduğu ama bunu tatmin edecek, yaşayacak imkânlara sahip olamamasının getirdiği sancı yasağı çok daha cazip ve karşı konulamaz bir hale getirecektir.
Belirsizlik ve Yasak Arasındaki Ayrım
Şu ana kadar, yasağın koşulunun erişimin engellenmesinin olduğunu; merağın olayın asıl başrolü olduğunu ve de kişiye ne anlam ifade etmesinin yasağın etkisini büyük ölçüde etkileyeceğini söyledik. Şimdi başka önemli bir konuyu devreye sokalım. Bu, bir şeyin saklı halde (belirsiz) olmasıyla yasak olması arasındaki farklılıktır. Bir şeyin saklı olması yasaklı olduğu anlamına gelmez. Dahası, saklı olan şey, yasak kadar cazip ve merak uyandırıcı bir hale gelmeyecektir.
Yasak meyve etkisini inceleyen bir deneyde katılımcılar, içeriği önceden bilinmeyen kart desteleri arasından seçim yapmış; destelerden biri rastgele yasaklanmış ve son seçimde yeniden seçilebilir hale getirilmiştir. Araştırmada tüm seçeneklerin belirsizlik düzeyi eşit tutulmasına rağmen, daha önce yasaklanmış olan destenin diğer seçeneklere kıyasla daha sık tercih edildiği gözlenmiştir (FitzGibbon et al., 2020).
Enteresan bir şekilde yasağın kesin koşulu diye düşünülen belirsiz olma özelliği tek başına yasağın etkisini açıklamaya yetmemektedir. Bazı seçenekler belirsizdir; bazı seçenekler ise belirsiz ve yasaktır. Belirsizlik ‘eşitlendiğinde’ ve yasak olan erişebilir hale gelmesine rağmen insanlar hala yasak olana ilgi duymaya devam etmektedirler.
Yasağın etkilerinin neler olduğunu bazı yönlerden ele aldık. Yasağın, kendinizde karşılığının ne olduğunu anlamak; getirdiği bazı etkilerin yanıltıcı olduğu fark etmeyi kolaylaştırabilir. Bu açıdan bakıldığında, sanıldığı gibi bu yasak üzerinden alınacağı düşünülen keyif ve rahatlama başka yollardan da elde edilebilir durumunu fark etmek ve anlamak daha geniş bir bakış açısını ve daha esnek bir yaklaşım şeklini elde etmeyi mümkün kılabilir.
Kaynakça
FitzGibbon, L., Ogulmus, C., Fastrich, G. M., Lau, J. K. L., Lepore, L., & Murayama, K. (2020). Understanding the forbidden fruit effect: People’s desire to see what is forbidden and unavailable. OSF Preprint. https://doi.org/10.31219/osf.io/ndpwt
