Bir Koku Bizi Nasıl Yıllar Öncesine Götürebilir?
Bazen bir koku gelir ve daha ne olduğunu anlamadan geçmişten bir anı belirir. Bir parfüm, yeni demlenmiş kahve, yağmurdan sonra toprağın kokusu ya da uzun zamandır karşılaşmadığın tanıdık bir koku… Birkaç saniye önce hiç düşünmediğin bir insanı, bir evi ya da hayatının belirli bir dönemini bir anda hatırlarsın.
Üstelik bazen önce neyi hatırladığını bile çıkaramazsın. Yalnızca tanıdık bir his gelir. Ardından zihnin o hissin nereden geldiğini bulmaya çalışır.
“Bu koku bana neyi hatırlatıyor?”
Ve bir anda yıllardır aklına gelmeyen bir anı bütün ayrıntılarıyla olmasa bile yeniden belirir.
Peki bir koku, aradan bu kadar zaman geçmesine rağmen bizi nasıl geçmişteki bir ana götürebilir?
Koku alma duyumuz, hafıza ve duygularla oldukça yakın çalışan bir sistemin parçasıdır. Bir kokuyu algıladığımızda, bu bilgi beynin duygu ve bellekle ilişkili bölgeleriyle güçlü bir etkileşim içine girer. Bu nedenle kokular yalnızca “güzel”, “kötü” ya da “tanıdık” olarak kaydedilmez. O kokuyla karşılaştığımız sırada bulunduğumuz ortam, yanımızdaki insanlar ve hissettiklerimiz de deneyimin bir parçası hâline gelebilir.
Bu yüzden aynı koku herkes için aynı şeyi anlatmaz.
Bir yemek kokusu birine çocukluğundaki kalabalık sofraları hatırlatırken, bir başkası için hiçbir özel anlam taşımayabilir. Aynı parfüm bir kişide sıcaklık hissi uyandırırken, başka biri için hayatının geride bırakmak istediği bir dönemini çağrıştırabilir. Çünkü kokunun bizde bıraktığı iz, yalnızca kokunun kendisiyle değil, onun hangi deneyimlerle eşleştiğiyle de ilgilidir.
Aslında hayatımız boyunca farkında olmadan çok sayıda kokuyu anılarımızın içine yerleştiririz. Bir yeri hatırlarken yalnızca nasıl göründüğünü değil, o sırada duyduğumuz sesleri, hissettiğimiz sıcaklığı ya da ortamın kokusunu da deneyimin bir parçası olarak kaydedebiliriz. Ancak bütün bu ayrıntılara her zaman bilinçli olarak dikkat etmeyiz.
Belki de kokuyla gelen anıların şaşırtıcı tarafı tam olarak burada ortaya çıkar. Hatırlamaya çalışmadığımız bir şeyi, tek bir duyusal ipucu yeniden erişilebilir hâle getirebilir.
Bazen yıllardır görmediğin bir fotoğrafa baktığında geçmişi hatırlayacağını bilirsin. Eski bir şarkıyı açtığında belirli bir dönemin aklına gelmesi de çok şaşırtıcı değildir. Ancak koku çoğu zaman hazırlıksız yakalar. Bir anda gelir ve henüz ne olduğunu düşünmeye fırsat bulamadan bir çağrışımı beraberinde getirebilir.
Bu nedenle kokuyla ortaya çıkan anılar bazen yalnızca bir görüntü gibi değil, bir his gibi de yaşanabilir. Nerede olduğunu tam olarak hatırlamasan bile, o dönemde nasıl hissettiğine benzeyen bir duygu ortaya çıkabilir. Önce huzur, özlem, yakınlık ya da rahatsızlık hissedersin; anının kendisi birkaç saniye sonra belirginleşebilir.
Burada hafızanın nasıl çalıştığına dair önemli bir ayrıntı vardır. Hatırlamak, geçmişte yaşanan bir anı zihnimizde eksiksiz biçimde yeniden oynatmak değildir. Hafıza bir kayıt cihazı gibi çalışmaz. Bir anıyı her hatırladığımızda, elimizdeki parçaları bugünkü bilgilerimiz ve çağrışımlarımızla yeniden bir araya getiririz. Bu nedenle bir koku geçmişten bir anıyı canlandırdığında, karşımıza çıkan şey her zaman o günün kusursuz bir kopyası olmayabilir. Bazı ayrıntılar çok canlıyken bazıları belirsiz kalabilir.
Yine de o anının hissettirdiği şey oldukça güçlü olabilir.
Kokuların ilginç taraflarından biri de zamanla anlamlarının değişebilmesidir. Bir dönem çok sevdiğin bir parfüm, yıllar sonra başka bir deneyimle eşleştiğinde farklı hissettirebilir. Daha önce hiçbir anlam taşımayan bir koku ise hayatındaki önemli bir dönemle birlikte özel bir yere sahip olabilir.
Yani kokuların kendi başlarına taşıdığı sabit bir hikâye yoktur. Hikâyeyi büyük ölçüde onlarla birlikte yaşadıklarımız oluşturur.
Bu durum, neden bazı kokuların bizi bir anda belirli bir yaşımıza götürüyormuş gibi hissettirdiğini de açıklayabilir. Aslında geçmişe dönmeyiz. Bulunduğumuz yer değişmez, zaman geri gitmez. Ancak o döneme ait bir duyusal ipucu, zihnimizde onunla bağlantılı olan başka parçaları yeniden ulaşılabilir hâle getirebilir.
Bir anda yalnızca bir yeri değil, o zamanki kendimizi de hatırlayabiliriz.
Neleri sevdiğimizi, kimlerle olduğumuzu, hayatımızın nasıl göründüğünü ya da uzun zamandır düşünmediğimiz küçük bir ayrıntıyı…
Belki de bu nedenle kokuyla gelen anılar bazen beklediğimizden daha kişisel hissettirir. Çünkü karşımıza yalnızca geçmişte yaşanmış bir olay çıkmaz; hayatımızın artık geride kalmış bir dönemine ait parçalar da onunla birlikte belirir.
Bir kokunun birkaç saniye içinde yılların arasından bir anıyı bulup çıkarması bu yüzden bu kadar etkileyicidir.
Çünkü bazen geçmişi hatırlamak için onu düşünmeye çalışmamız gerekmez. Tanıdık bir koku, zihnimizin uzun zamandır uğramadığı bir yere giden yolu tek başına bulabilir.
