Deprem neden bu kadar kaygı ve güvensizlik yaratır?

Ne oldu?

Son günlerde Japonya’da yaşanan deprem haberleri yeniden birçok kişiyi aynı soruyla baş başa bıraktı: “Bir sonraki sarsıntı ne zaman olacak?” Böyle zamanlarda haberin kendisinden çok, haberin çağrıştırdığı şey ağır basar. Deprem, insanın en temel ihtiyacı olan güven duygusunu doğrudan etkiler; çünkü zemin dediğimiz şey bile bir anda belirsizleşir.

Bu nedenle gündemdeki deprem haberleri yalnızca bir doğa olayını değil, insanların zihninde güvenlik, hazırlık, aileyi koruma ve geleceği öngörebilme duygularını da harekete geçirir. Kısa sürede çok sayıda görüntü, uyarı ve yorum görmek, kaygıyı “şu an burada olmasa bile” bedende ve düşüncede canlı tutabilir.

İnsanlar ne hissediyor?

Deprem haberleri karşısında en sık görülen duygulardan biri kaygıdır. Kaygı, yaklaşan bir tehlikeye karşı zihnin alarm durumudur; bu yüzden kalp çarpıntısı, huzursuzluk, irkilme, uykuya dalmada güçlük ya da sürekli haber kontrol etme gibi tepkiler ortaya çıkabilir. İnsanlar yalnızca “korkmak”la kalmaz; çoğu zaman ne kadar güvende olduklarını yeniden tartmaya başlar.

Bir diğer yaygın duygu güvensizliktir. Ev, iş yeri, sokak, okul ya da şehir; normalde güvenli kabul edilen alanlar bile sarsıntıyla birlikte “emin olunamayan yerler” haline gelebilir. Bu da kişinin günlük yaşamda daha temkinli davranmasına, plansızlıktan kaçınmasına ve geleceğe dair daha karamsar düşünmesine yol açabilir.

Deprem sonrası bazı kişilerde yoğun dikkat dağılması, sürekli tetikte olma ve en küçük sesi bile tehdit gibi algılama görülebilir. Bu durum, insanın “tehlikeyi kaçırmama” çabasıdır. Ancak uzun sürerse zihni yorabilir ve kişinin dinlenmesini, odaklanmasını zorlaştırabilir.

Bu duyguların psikolojik açıklaması

Depremin yarattığı etkiyi anlamak için “belirsizlik” kavramına bakmak gerekir. İnsan zihni, ne olacağını tahmin edebildiğinde daha sakin kalır. Depremde ise zaman, yer ve şiddet konusunda kontrol çok sınırlıdır. Bu yüzden beynin alarm sistemi daha hızlı çalışır ve belirsizlik, kaygıyı besler.

Bir diğer önemli nokta “kontrol algısı”dır. Psikolojide insanlar, kendi yaşamları üzerinde bir miktar denetim hissedebildiklerinde daha dayanıklı hissederler. Deprem ise bu hissi sarsar. Hissedilen güçsüzlük, yalnızca gerçek tehlikeden değil, aynı zamanda “bir şey yapamama” duygusundan da kaynaklanır. Bu nedenle bazı insanlar fazla haber izleme, tekrar tekrar hazırlık yapma ya da tam tersine hiçbir şey düşünmeme eğilimine girebilir.

Deprem sonrası tetiklenen duygular bazen travma sonrası stres tepkilerine de benzeyebilir. Bu, herkesin travma yaşadığı anlamına gelmez; ancak ani sarsıntı, beklenmedik sesler ve artçı beklentisi gibi unsurlar bedeni sürekli savunma halinde tutabilir. Zihin, tehlikeyi hatırlatan işaretleri seçmeye başlar ve bu durum günlük yaşamı daraltabilir.

İnsanların bu süreçte yaşadığı bir başka duygu da yas ve kırılganlıktır. Deprem, yalnızca maddi güvenliği değil, “hayat her an düzenli ilerler” inancını da sarsar. Bu yüzden kişi, kendini eskiye göre daha hassas, daha kolay yorulan ya da daha çabuk paniğe kapılan biri gibi hissedebilir. Bu, zayıflık değil; stres altındaki normal bir uyum tepkisidir.

Araştırmalar ne söylüyor?

Psikoloji literatürü, afetlerin ardından kaygı, uyku sorunları, kaçınma ve aşırı uyarılmışlık gibi tepkilerin görülebileceğini uzun süredir anlatır. Özellikle belirsizliğin yüksek olduğu durumlarda insanların tehdit algısı artar; çünkü zihin, olası riskleri önceden hesaplamaya çalışır. Bu durum, kısa vadede koruyucu gibi görünse de uzun vadede yıpratıcı olabilir.

APA Dictionary of Psychology’de anxiety, yaklaşan bir tehlike beklentisiyle ortaya çıkan gerginlik ve huzursuzluk hali olarak tanımlanır. Perceived control ise kişinin olaylar üzerinde etkisi olduğu duygusunu ifade eder. Deprem gibi denetimi sınırlı olaylarda bu algı zayıfladığında kaygı artabilir. Bu çerçeve, neden bazı insanların deprem haberlerine karşı çok daha yoğun tepki verdiğini anlamaya yardımcı olur.

Afet psikolojisinde sık vurgulanan bir başka konu da tekrar eden maruziyettir. Sürekli haber akışı, video izleme ve sosyal medyada uyarı içeriklerini takip etme, duygusal yükü artırabilir. Bu nedenle bilgi almakla zihni dinlendirmek arasında bir denge kurmak önemlidir. Araştırmalar, dayanıklılığın yalnızca “güçlü olmakla” değil; sosyal destek, rutin ve öngörülebilirlik duygusuyla da güçlendiğini gösterir.

Nasıl başa çıkılır?

Deprem sonrası kaygı yaşıyorsanız, önce duygunuzun adını koyun: “Şu an korkuyorum”, “Belirsizlik beni yoruyor” ya da “Güvende hissetmiyorum.” Duyguyu tanımak, onu küçültmez ama kontrol etmeyi kolaylaştırır. Kendinize, bunun doğal bir stres tepkisi olabileceğini hatırlatın.

Haber takibini sınırlamak çoğu zaman yararlıdır. Sürekli güncelleme kontrol etmek, zihni alarmda tutar. Bunun yerine günde belirli saatlerde güvenilir kaynaklardan kısa bilgi almak yeterli olabilir. Ayrıca uyku, beslenme ve hareket gibi temel rutinleri korumak, bedenin “tehlike geçti” mesajını daha kolay almasına yardımcı olur.

Yakınlarınızla konuşmak da önemlidir. Deprem korkusu çoğu zaman yalnız kalındığında büyür. Sakin bir sesle konuşmak, plan yapmak ve birbirine ulaşılabilir olmak güven duygusunu artırabilir. Çocuklarla konuşurken ise yaşlarına uygun, dürüst ve sade bir dil kullanmak; abartılı korku cümlelerinden kaçınmak gerekir. Çocuklar, yetişkinlerin sakinliğinden çok etkilenir.

Eğer kaygı günlerce sürüyor, uyku bozuyor, gündelik işleri zorlaştırıyor ya da sürekli bir felaket bekliyormuş gibi hissettiriyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak iyi bir adımdır. Bazen tek başına dayanmak yerine, duyguyu düzenlemeyi birlikte öğrenmek daha iyileştirici olur.

Kaynaklar

• APA Dictionary of Psychology: anxiety
• APA Dictionary of Psychology: perceived control
• DSM-5-TR

Kaynaklar

• Japonya'da 7 büyüklüğünde deprem: Başkent Tokyo da sallandı (Hürriyet)
• Japonya’da 7 büyüklüğünde deprem: Tsunami riski yok (Cumhuriyet)
• Japonya'da deprem: Noda açıklarında 5.1 büyüklüğünde sarsıntı (Ordu Yorum Gazetesi)