Mektuplar Gitse de Kalan: Birini İçimizde Nasıl Taşırız?
“Olmasa Mektubun” şarkısını dinlerken insanın aklına bir soru takılıyor: Birinden geriye elimizde hiçbir şey kalmasa, onun bir zamanlar hayatımızda olduğunu nereden bilirdik?
Gelin küçük bir düşünce deneyi yapalım. Amaç hüzünlenmek değil; birini sevmenin, kaybetmenin ve taşımanın psikolojide nasıl anlaşıldığına bakmak.
Bir düşünce deneyi: Her şeyi silelim
Hayatınızda önemli bir yeri olmuş birini düşünün. Bir eski sevgili, uzaklaşmış bir arkadaş ya da artık aramızda olmayan bir aile büyüğü olabilir.
Şimdi ondan kalan her şeyi silelim: galerideki fotoğraflar, yazışmalar, hediyeler, el yazısı notlar. Telefon da bir sabah “birkaç yıl önce bugün” diye onunla bir anıyı karşınıza çıkarmasın. Ortak arkadaşların anıları bile silinsin.
Geriye ne kalır? Elimizde gösterebileceğimiz hiçbir şey kalmaz. Peki içimizde? Biraz durup baktığımızda, o kişinin en kalıcı izlerinin hiçbir zaman çekmecede durmadığını fark ederiz.
Eşyalar neden bu kadar önemli?
Eşyaların önemi boşuna değil. Psikanalist Donald Winnicott, çocukların bırakamadığı battaniye ya da oyuncak ayıya “geçiş nesnesi” der. Bu nesneler, anne yanında yokken bile onunla kurulan güvenli bağı taşır.
Yetişkinlikte de bir mektubu yıllarca saklar, giyilmeyen bir kazağı dolaptan çıkaramayız. Bu eşyalar bağı tutmaz; ona tutunacak somut bir yer verir.
Peki tutunduğumuz yer gittiğinde, tutunduğumuz şey de gider mi?
İçimizdeki ses
Nesne ilişkileri kuramına göre önemli insanlar zihnimize bir iç temsil olarak yerleşir. Onları yalnızca hatırlamayız; bir parçalarını içimize alırız.
Bunu en kolay kendimizle konuşma biçimimizde görürüz. Zor bir anda içinizden “Acele etme, bir nefes al” diyen ses kimin sesi?
Bir arkadaşın cesaret veren bakışı, bir öğretmenin inancı ya da bir ebeveynin endişesi yıllar sonra hala iç sesimiz olarak konuşabilir. Bu ses için fotoğrafa gerek yoktur.
Beden ve dil de hatırlar
Belleğin bir de “örtük” denen, fark etmeden taşıdığımız izlerden oluşan kısmı vardır. Silinen tüm kanıtlara rağmen o kişi en çok burada yaşar:
Bir sokağa döndüğünüzde nedensizce hızlanan kalp,
Kalabalıkta bir parfüm kokusuyla kesilen nefes,
Kahveyi artık onun gibi içmek, yemeğe onun gibi tuz atmak,
Ağzınıza yerleşmiş bir kelime, bir espri, bir “aynen öyle”.
Belli bir şarkı çaldığında kanalı değiştiren el
Bunların hiçbiri arşivlenemez. Eşyaları ortadan kaldırmak, bu izleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Belki de en güvenilir kanıt, artık biraz onun gibi yaşıyor olmamızdır.
Bağ biçim değiştirebilir
Uzun yıllar sağlıklı yasın “bağı koparmak” olduğu düşünüldü. 1990’larda Dennis Klass ve meslektaşları buna itiraz etti: “Süren bağlar” yaklaşımına göre bağ, fiziksel ayrılıkla birlikte bütünüyle sona ermek zorunda değildir. Hayatın içinde yeni bir yere yerleşebilir ve her insan için farklı bir anlam taşıyabilir.
Pauline Boss’un “belirsiz kayıp” kavramı ise ayrılıkları anlamaya yardım eder: Bazı insanlar fiziksel olarak gider ama psikolojik olarak kalır. Kavramın merkezinde ise belirsizlik var: O kişinin geri dönüp dönmeyeceğini, ilişkinin bir şekilde sürüp sürmeyeceğini bilememek. Kayıp netleşmediği için yas da bir türlü başlayamaz ya da tamamlanamaz.
Bu iki fikir aynı yere çıkıyor: Bir insanın hayatımızdaki varlığı ile fiziksel varlığı aynı şey değildir.
Peki silmek iyileştirir mi?
Ayrılıktan sonra çoğumuz galeriyi temizler, mesajları siler, hediyeleri bir kutuya koyarız. Bu işe de yarar; mesafe, iyileşmek için alan açar.
Yine de aylar sonra telefon eski bir fotoğrafı önümüze getirdiğinde hissettiğimiz o ani sıkışma, bir şeyin hala yerinde durduğunu söyler. Dış kanıtları silmek, içimizdeki izleri kendiliğinden silmez. İyileşme, unutmaktan çok bu izlerle yeni bir ilişki kurmaktır.
Bir ilişki bize zarar verdiyse, içimizde kalan bazı sesler de yaralayıcı olabilir. Bu sesleri fark edip yeniden düzenlemek mümkün; terapi tam da bunun için güvenli bir alan sunar.
Mektuplar gitse de kalan
Düşünce deneyinin cevabı belki de şu: Birinin hayatımızda olduğunu, ondan kalan eşyalardan çok kendimizdeki değişimden anlarız. Konuşma biçimimizde, korkularımızda, cesaretimizde, küçük alışkanlıklarımızda.
Mektuplar kaybolabilir, fotoğraflar silinebilir. Ama önemli bir insan, bizi biraz yeniden şekillendirerek geçer. O şekil kalır.
Bu yazıyı bitirirken size küçük bir soru bırakmak istiyorum: Sizin içinizde bugün hala kimin cümlesi yaşıyor?
