Bazı insanlar hayatlarına çok sık arkalarına bakmadan devam edebiliyor gibi görünür. Bazıları ise sinema biletini, doğum günü kartını, kurumuş çiçeği ve yaşandığı anda o kadar da önemli görünmeyen bir geceden kalma bulanık fotoğrafı saklar. Bir şarkı çalar ve bir anda yeniden 17 yaşındadırlar. Tanıdık bir parfüm kokusu, yıllardır konuşmadıkları birini hatırlatır. Sonunu zaten bildikleri bir filmi tekrar izlerler çünkü nasıl biteceğini bildiğimizde bile bazı filmler başka hissettirir. Duygusal biriyseniz anılar bazen neredeyse fiziksel bir şeymiş gibi gelebilir. Onlara bağlı nesnelerden vazgeçmek ise garip bir şekilde anının kendisinden vazgeçmeye benzeyebilir.
Bunların büyük bir kısmını anlatan bir kelime var: nostalji.
Bugün nostaljiyi eski fotoğraflarla ve ergenlik yıllarımızdan kalan şarkılarla ilişkilendiriyoruz. Ancak kelimenin geçmişi çok daha karanlık.
Nostalji terimi, 17. yüzyılda İsviçreli hekim Johannes Hofer tarafından evlerinden uzakta yaşayan insanların deneyimlediği yoğun memleket özlemini tanımlamak için ortaya atıldı. Yüzyıllar boyunca nostalji, bugün bildiğimiz o buruk duygudan çok bir hastalığa yakın şekilde ele alındı. Modern psikoloji ise nostaljiye oldukça farklı bakıyor. Constantine Sedikides ve Tim Wildschut gibi araştırmacılar nostaljiyi kendi geçmişimize duyduğumuz duygusal bir özlem olarak tanımlıyor. Burada önemli olan, nostaljinin yalnızca hüzünden ibaret olmaması. İçinde hem mutluluğu hem de kayıp hissini barındırabiliyor.
Fotoğrafa bakıp gülümsersiniz çünkü o an mutluydunuz.
Hüzünlenirsiniz çünkü o ana geri dönemezsiniz.
İki duygu aynı anda var olabilir. Belki de bazı şeyleri çöpe atmanın orantısız derecede zor gelmesinin nedeni de bu. Konser bilekliğinin neredeyse hiçbir maddi değeri yoktur. Ekran görüntüleri muhtemelen silinebilir. Telefonunuzda 15.000 fotoğrafa ihtiyacınız yoktur. Yine de bu nesneler bir şeylerin gerçekten yaşandığının kanıtı gibi işlev görebilir.
Oradaydım. Bu insanları tanıdım. Bu kişiyi sevdim. Benim bu halim gerçekten vardı.
Araştırmalar nostaljinin benlik sürekliliği hissini güçlendirebildiğini gösteriyor. Yani geçmişte olduğumuz kişiyle bugün olduğumuz kişinin birbirine bağlı olduğunu hissetmemize yardımcı olabiliyor. Aynı zamanda sosyal bağ ve anlam duygularımızı da güçlendirebiliyor. Yani belki de her zaman eşya biriktirmiyoruz. Bazen kendimizin eski hallerini biriktiriyoruz.
Neredeyse her şeyin kayıt altına alınabildiği bir dönemde, genç nesiller için hatırlamak da farklı bir hal aldı. Fotoğraf galerilerimiz, arşivlenmiş hikayelerimiz, çalma listelerimiz, ekran görüntülerimiz, sakladığımız mesajlarımız ve eski konuşmaların içinde korunan koca ilişkilerimiz var. Aynı zamanda fiziksel objeler de ilginç bir şekilde yeniden hayatımıza giriyor. Plaklar, analog fotoğraf makineleri ve diğer analog teknolojiler, hayatlarının geri kalanını büyük ölçüde dijital yaşayan gençler arasında yeniden popüler hale geliyor. Gençlik trendleri üzerine yapılan güncel değerlendirmeler, dijital yorgunluğun ve daha somut deneyimlere duyulan arzunun bu ilginin nedenlerinden biri olabileceğini gösteriyor. Bu çelişkide oldukça ilginç bir şey var. Anılarımızı saklamak için hiç bu kadar fazla araca sahip olmamıştık. Buna rağmen anılarımızı daha somut hale getirmenin yollarına giderek daha fazla ilgi duyuyoruz. Telefonumuzdaki diğer 20.000 fotoğrafın arasında duran bir kare, filmden basılmış ve elimizde tutabildiğimiz bir fotoğraftan farklı hissettiriyor.
Şarkılar ve Filmler Bizi Neden Geçmişe Götürüyor?
Müzik, nostaljiye açılan en güçlü kapılarımızdan biri olabilir. Araştırmalar nostaljik müziklerin bağ kurma, anlam, iyimserlik ve geçmişteki benliğimizle bugünkü benliğimiz arasındaki devamlılık hissini güçlendirebildiğini gösteriyor. Bu yüzden 16 yaşında çok sevdiğiniz bir şarkıyı yıllar sonra dinlemek, nadiren yalnızca bir şarkıyı dinlemekten ibarettir.
Filmler de tekrar tekrar aynı yere dönüyor. Past Lives (2023), hayat farklı şekilde ilerleseydi dönüşebileceğimiz insanlara ne olduğunu sorguluyor. Aftersun (2022) ise yetişkin bir kızın çocukluğundaki bir tatilden kalan parçalar üzerinden babasını anlamaya çalışmasıyla hafızayı eksik ama son derece duygusal bir yerden ele alıyor. Bu hikayelerin bize bu kadar dokunmasının nedeni, nostaljinin nadiren yalnızca bir anı geri istemekle ilgili olması. Çoğu zaman geri istediğimiz kendimiziz.
Nostaljiye Varoluşçu Bir Bakış
Varoluşçu psikoloji bizi çoğu zaman yüzleşmek istemediğimiz bazı gerçeklerle karşı karşıya bırakır: Zaman geçer, insanlar değişir, ihtimaller ortadan kalkar ve hiçbir şeyi olduğu haliyle sonsuza kadar saklayamayız.
Bu açıdan bakıldığında nostalji oldukça anlamlıdır. Bir fotoğraf, hayatın dondurmayı reddettiği bir anı dondurur. Saklanan bir ses kaydı, birinin yeniden konuşmasına izin verir. Eski bir tişört, kitap ya da bilet, bugün olduğumuz kişiyle geçmişte olduğumuz kişi arasındaki mesafeyi kısa bir süreliğine ortadan kaldırabilir. Bunda doğası gereği sağlıksız olan bir şey yok. Aksine nostalji, hayat değişirken devamlılık ve anlam yaratmamıza yardımcı olabilir. Araştırmalar varoluşsal sıkıntılarla baş etmemize bile katkı sağlayabileceğini gösteriyor.
Duygusal insanların daha az duygusal ya da daha az nostaljik olması gerekmiyor. Her eski mektubu atmak ya da bizi başka bir zamana götüren şarkıları dinlemeyi bırakmak zorunda değiliz. Ama anılar hiçbir zaman hayatı kusursuz bir şekilde korumak için var olmadılar. Onlar bize bir şeylerin bizim için önemli olduğunu hatırlatıyorlar ve bu sayede yola yaşanmışlıkları hatırlayarak ve bazen onlardan ders çıkararak devam edebiliyoruz.
Kaynakça
- Fuentenebro de Diego, F., & Valiente Ots, C. (2014). Nostalgia: A conceptual history. History of Psychiatry, 25(4), 404-411. https://doi.org/10.1177/0957154×14545290
- Sedikides, C., Wildschut, T., Arndt, J., & Routledge, C. (2008). Nostalgia. Current Directions in Psychological Science, 17(5), 304-307. https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2008.00595.x
