Hayatımızdan tamamen çıkan bazı şeylere, ilk başta çok zorlanmamıza rağmen zamanla alışabiliyoruz. Bir insan artık hiç aramıyorsa, bir süre sonra telefonun çalmamasını kabullenmeye başlıyoruz. Bir fırsat tamamen ortadan kalktıysa, ilk hayal kırıklığının ardından yavaş yavaş başka ihtimallere bakabiliyoruz. Bir kapı kapandıysa, ne kadar istemiş olursak olalım, bir noktada o kapının artık açılmayacağını kabul edip yolumuza devam edebiliyoruz. Ama aynı şeyin hayatımızda az da olsa kalması her şeyi değiştirebiliyor.
Bir insan eskisi kadar konuşmuyordur ama ara sıra mesaj atıyordur. Bir fırsat tamamen bitmemiştir ama gerçekleşeceği de belli değildir. Bir ilişkinin eskisi gibi olmadığını biliyoruzdur ama arada hâlâ yakınlık hissettiğimiz anlar vardır. Bir alışkanlığı bırakmaya çalışıyoruzdur ama “sadece bazen” yapmaya devam ederiz. Tam olarak kaybetmemişizdir ama tam olarak sahip de değilizdir. İşte tam olarak bu noktada zihnimiz garip bir şekilde daha fazla yorulmaya başlayabilir. Çünkü yokluk zamanla bir gerçeğe dönüşürken, azlık ihtimali canlı tutar. Ve insan zihni, ihtimallerin olduğu yerde beklemeye oldukça yatkındır.
Hiçlik neden zamanla daha kolay kabul edilir?
Bir şey tamamen ortadan kalktığında zihnimiz, ne kadar zor olsa da yeni duruma uyum sağlamaya çalışır. Bu elbette kaybın kolay olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, özellikle önemli bir kayıptan sonra insanın bir süre boyunca eski düzeni araması, alışkanlıklarını sürdürmesi ve “gerçekten bitti mi?” diye düşünmesi oldukça doğaldır. Fakat zaman geçtikçe beklenti değişmeye başlar.
Her gün konuştuğumuz bir insanın artık hayatımızda olmadığını düşünelim. İlk zamanlarda telefona bakmak, mesaj beklemek veya onunla ilgili bir şey gördüğümüzde eski günleri hatırlamak çok normaldir. Ancak iletişimin gerçekten sona erdiğini gördükçe zihnimiz yeni düzene uyum sağlamaya başlar. Bir süre sonra “artık konuşmuyoruz” bilgisi, acı verse bile daha net bir gerçeklik hâline gelir. Netlik her zaman rahatlatıcı değildir. Bazen oldukça acı vericidir. Ama zihnin neyle karşı karşıya olduğunu bilmesini sağlar.
Asıl yorucu olan ise çoğu zaman “belki”dir. Çünkü “belki”nin bir sonu yoktur.
Azlık neden bu kadar yorucu?
Bir şeyin tamamen yok olması bize bir cevap verir. Oysa azlık, cevabı sürekli erteler. Bir insan artık eskisi kadar ilgilenmiyordur ama tamamen de kaybolmamıştır. Bazen mesaj atar, bazen merak eder, bazen yakın davranır. Bu küçük temaslar kişinin zihninde çok daha büyük bir süreci başlatabilir. “Acaba yeniden eskisi gibi olabilir mi?”, “Belki şu anda sadece zor bir dönemden geçiyordur”, “Biraz daha beklersem düzelir mi?” gibi düşünceler ortaya çıkar.
Bu noktada insan yalnızca mevcut durumu yaşamamaya başlar; sürekli gelecekte ne olabileceğini düşünür. Aynı durum iş hayatında, arkadaşlıklarda, hedeflerde ve hatta bazı alışkanlıklarda da görülebilir. Bir iş başvurusundan kesin bir ret almak üzücü olabilir ama belirsiz bir şekilde haftalarca bekletilmek, zihni çok daha uzun süre meşgul edebilir. Çünkü kesin bir sonuç geldiğinde ne yapacağımızı biliriz; belirsizlikte ise sürekli yeni bir senaryo üretiriz. Psikolojide belirsizliğe tahammülsüzlük olarak ele alınan süreç tam da burada önem kazanır. Bazı insanlar belirsiz durumları diğerlerine göre daha zor tolere eder ve zihinsel olarak sürekli bir cevap, açıklama veya güvence arayabilir. Dolayısıyla bazen bizi yoran şey yaşadığımız şeyin kendisinden çok, ne olacağını bilememektir.
Bizi asıl yoran şey bazen yokluk değil, beklentidir
Bir şeyi kaybettiğimizde acı çekeriz. Fakat kaybettiğimiz şeyin geri gelme ihtimali hâlâ varsa, acının yanına bir de beklenti eklenir. Beklenti ise zihni geleceğe bağlar. Bir mesaj gelecek mi? Yeniden konuşacak mıyız? İşler düzelecek mi? O fırsat tekrar karşıma çıkacak mı? Bu kez farklı olacak mı? Bu soruların her biri tek başına oldukça basit görünür. Fakat cevapları sürekli değişebilen bir durumun içinde yaşamak, insanın zihinsel enerjisinin büyük bir kısmını tüketebilir.
Üstelik zihin sadece gerçekleşen olaylara tepki vermez. Gerçekleşmesi mümkün olan olayları da zihinsel olarak canlandırır. Henüz yaşanmamış bir ihtimali tekrar tekrar düşünmek, onu zihnimizde sanki sürekli devam eden bir olay hâline getirebilir. Bu nedenle bazen tamamen gerçekleşmiş bir kayıp, hâlâ gerçekleşme ihtimali bulunan bir kayıptan daha kolay kabullenilebilir.
Arada bir gelen şey neden daha güçlü bir bağ yaratabilir?
Burada davranış bilimlerinde önemli bir kavram olan aralıklı pekiştirme karşımıza çıkar. Bir davranışın ardından ödül her seferinde gelmiyorsa ama bazen geliyorsa, kişi o davranışı sürdürmeye devam edebilir. Özellikle ödülün ne zaman geleceğinin tahmin edilemediği durumlarda beklenti oldukça güçlü olabilir. Bunu günlük hayattan anlamak aslında çok kolaydır. Telefonunuzu düşünün. Her baktığınızda hiçbir bildirim gelmiyorsa, bir süre sonra telefonu kontrol etme ihtiyacınız azalabilir. Fakat bazen önemli bir mesaj, bazen güzel bir haber, bazen de beklemediğiniz bir bildirim geliyorsa, telefonu tekrar tekrar kontrol etmeye devam edebilirsiniz. Çünkü bir sonraki bildirimin ne zaman geleceğini bilmiyorsunuzdur.
Benzer bir durum insan ilişkilerinde de ortaya çıkabilir. Bir kişiden sürekli ilgi görmek zamanla sıradanlaşabilir. Fakat bazen çok yakın, bazen oldukça uzak davranan bir kişinin ilgisi, zihinde “bir sonraki yakınlık ne zaman gelecek?” beklentisini canlı tutabilir. Bu, her tutarsız davranışın bilinçli bir manipülasyon olduğu anlamına gelmez. İnsanların davranışlarının arkasında çok farklı nedenler olabilir. Ancak davranışın karşı tarafta oluşturduğu psikolojik etki yine de gerçek olabilir. Çünkü insan zihni ödülün kendisinden çok, bazen ödülün ne zaman geleceğini tahmin etmeye takılabilir.
Zihin neden “az olanı” büyütebilir?
Değer verdiğimiz bir şeyin küçük bir parçası bile bize onun tamamını hatırlatabilir. Bir insan hayatımızdan tamamen çıktığında zamanla yeni bir düzen kurmaya başlarız. Fakat ara sıra ortaya çıkan küçük bir işaret, eski beklentiyi yeniden harekete geçirebilir. Bir mesaj, kısa bir konuşma, tesadüfi bir karşılaşma veya sosyal medyada görülen küçük bir ayrıntı bile zihnin daha önce kapatmaya başladığı dosyayı yeniden açmasına neden olabilir. Çünkü zihin bu küçük işareti yalnızca olduğu kadar değerlendirmeyebilir. Ona geçmişte yaşananların tamamını da ekleyebilir. “Demek ki hâlâ önemsiyor.” “Belki aslında tamamen bitmedi.” “Belki tekrar eskisi gibi olabilir.” Böylece birkaç dakikalık bir temas, günlerce süren düşüncelerin başlangıcı hâline gelebilir. Burada bazen bağlandığımız şeyin kişinin kendisinden çok, o kişinin temsil ettiği ihtimal olduğunu fark etmek gerekir.
Bu durum yalnızca ilişkilerde yaşanmıyor
Bu psikolojik süreçleri yalnızca romantik ilişkiler üzerinden düşünmek kolaydır. Oysa aynı durum hayatın pek çok alanında karşımıza çıkabilir. Örneğin çok istediğimiz bir işten kesin olarak reddedilmek üzücü olabilir. Fakat “Henüz karar vermedik, size dönüş yapacağız” şeklinde haftalarca bekletilmek, zihnimizi çok daha uzun süre o işe bağlı tutabilir. Çünkü kesin bir ret yeni bir yöne gitmemize izin verirken, belirsizlik bizi eski ihtimalin çevresinde tutar. Benzer şekilde bir hedefin tamamen imkânsız olduğunu bilmek, sürekli gerçekleşme ihtimali olduğunu düşünmekten daha kolay olabilir. Bir alışkanlığı tamamen bırakmak da bazen “arada bir yapıyorum” durumundan daha kolaydır. Çünkü tamamen bırakmak yeni bir düzen oluşturmayı gerektirirken, küçük miktarda devam eden davranış eski döngüyü canlı tutabilir. Bu yüzden bazı durumlarda “hiç” bir sonken, “az” devam eden bir beklentidir.
Peki neden bazı insanlar belirsizliğe daha fazla takılır?
Herkes belirsizliği aynı şekilde yaşamaz. Kişilik özellikleri, geçmiş deneyimler, kaygı düzeyi, kontrol ihtiyacı ve kişinin ilişkilerde geliştirdiği bağlanma örüntüleri bu deneyimi etkileyebilir. Özellikle belirsizliği tehdit edici bulan kişiler, cevapsız kalan soruları çözmek için daha fazla düşünmeye başlayabilir. Karşı tarafın davranışlarını analiz etmek, küçük ayrıntılara anlam yüklemek veya sürekli bir açıklama aramak bu süreçte görülebilir. “Ne demek istedi?”, “Neden böyle yaptı?”, “Acaba tekrar olacak mı?”, “Şimdi ne olacak?” gibi soruların zihinde tekrar tekrar dönmesinin temelinde çoğu zaman kesin bir cevaba ulaşma isteği vardır. Ancak problem şudur: Bazı soruların cevabı bizim kontrolümüzde değildir. Ne kadar düşünürsek düşünelim başka bir insanın ne hissedeceğini, bir olayın gelecekte nasıl sonuçlanacağını veya bir fırsatın tekrar ortaya çıkıp çıkmayacağını kesin olarak bilemeyiz. Bu nedenle sürekli düşünmek bazen çözüm üretmek yerine yalnızca belirsizliği daha fazla görünür hâle getirir.
Bazen tuttuğumuz şey, şeyin kendisi değil ihtimalidir
Bir şeyin azlığına neden bu kadar tutunduğumuzu anlamak için kendimize biraz farklı bir soru sorabiliriz: “Ben gerçekten elimde kalan bu küçük şeyi mi istiyorum, yoksa onun yeniden eskisi kadar olma ihtimalini mi?” Bu ayrım oldukça önemli. Çünkü bazen elimizde kalan küçük parçaya değil, o parçanın temsil ettiği eski bütünlüğe tutunuruz. Bir zamanlar çok fazla ilgi gördüğümüz için bugün gelen küçük ilgiyi olduğundan daha büyük bir anlamla değerlendirebiliriz. Bir fırsat geçmişte gerçekten mümkün olduğu için bugün kalan küçük ihtimali de hâlâ aynı güçte görebiliriz. Oysa bir şeyin hâlâ mümkün olması, mutlaka gerçekleşeceği anlamına gelmez. Bir şeyin azalmış olması da onu korumak zorunda olduğumuz anlamına gelmez.
Belki de mesele bırakmayı öğrenmek değil, belirsizliğe dayanabilmek
Bazen insanlardan “Bırak artık” cümlesini duyarız. Oysa bazı şeyleri bırakmak yalnızca istemekle gerçekleşmez. Özellikle ortada hâlâ küçük bir ihtimal varsa, zihnin o ihtimali tekrar tekrar kontrol etmesi oldukça anlaşılabilir bir durumdur. Bu nedenle bazen yapılması gereken şey kendimizi zorla vazgeçirmeye çalışmak değil, belirsizliğin yarattığı rahatsızlığa dayanabilmeyi öğrenmektir. “Bilmiyorum” diyebilmek, psikolojik olarak oldukça zor ama önemli bir beceridir. “Ne olacağını bilmiyorum.” “Bunun devam edip etmeyeceğini bilmiyorum.” “Karşı tarafın ne düşündüğünü bilmiyorum.” “Bu fırsatın tekrar gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.” Ve bütün bunları bilmeden de bugün ne yapacağımıza karar verebiliriz. Çünkü hayatımızı yalnızca kesin cevaplara sahip olduğumuz zamanlarda yaşamıyoruz.
Bazen az olan, hiç olmayandan daha ağırdır
İnsan zihni kesin kayıplarla zaman içinde baş etmeyi öğrenebilir. Zaman geçtikçe beklentiler değişir, yeni bir düzen kurulur ve yokluk hayatın yeni gerçekliğinin bir parçası hâline gelir. Fakat azlık, eski ihtimali canlı tutar. Bazen bizi bir insanın hayatımızdaki varlığından çok, yeniden eskisi gibi olma ihtimali bağlar. Bazen bir fırsatın kendisinden çok, gerçekleşebileceğine dair küçük ihtimal zihnimizi meşgul eder. Bazen de tamamen bırakmadığımız bir alışkanlık, bizi sürekli eski döngünün içinde tutar. Bu yüzden bazı durumlarda “hiç” ile “az” arasındaki fark miktardan çok daha fazlasıdır. Hiçlik bize bir cevap verir; azlık ise bir soru bırakır. Ve belki de insanı en çok yoran şey, kaybetmekten ziyade sürekli şu sorunun cevabını beklemektir: “Ya biraz daha fazlası mümkünse?”
