Jungyen Psikolojide Kendimizin Görmek İstemediğimiz Yanlarıyla Karşılaşmak
Bazen bizi en çok öfkelendiren insan, kendimiz hakkında bilmek istemediğimiz bir şeyi gösteriyor olabilir mi? Günlük yaşamda kendimizi belirli ve güçlü özellikler üzerinden tanımlarız. Sakin, anlayışlı, başarılı, yardımsever, kontrollü ya da güçlü olduğumuzu düşünürüz. Bu özellikler zaman içinde hem kendi benlik algımızı hem de çevremize sunduğumuz kişiliği şekillendirir ve dolayısıyla kendimizi bu tanımladığımız özelliklerimize uygun olarak yaşarız. Ancak insan psikolojisi yalnızca göstermekten hoşlandığımız özelliklerden oluşmaz.
Kıskançlık, öfke, rekabet arzusu, bencillik, kırılganlık, kontrol etme isteği ya da kabul görme ihtiyacı gibi duygular da insan deneyiminin bir parçasıdır. Fakat bazı duygularımızı veya özelliklerimizi kendimize yakıştıramadığımızda onları fark etmek ve kabul etmek yerine bastırmayı seçeriz. Carl Gustav Jung’un analitik psikolojisinde bu bilinçdışı ve kabul edilmekte zorlanılan yönler “gölge” kavramıyla ele alınır. Gölgeyi anlamak, insanın kendisindeki “kötülüğü” keşfetmesi anlamına gelmez. Daha çok, benlik algımızın dışında bıraktığımız parçaları fark etmeye ve onları daha bilinçli bir biçimde tanımaya başlamaktır. Çünkü ruhumuz, ancak reddettiği bu parçaları yeniden kucakladığı ve onlara bir ifade alanı tanıdığı ölçüde bölünmüşlükten kurtulup sahici bir bütünlüğe erişebilir.
Gölge Nasıl Oluşur?
İnsan dünyaya geldiğinde hangi davranışların “iyi” hangilerinin “kötü” ya da “uygunsuz” olduğunu bilmez. Bu ayrımları zaman içinde ailesinden, çevresinden, okuldan ve kültürel değerlerden öğrenir. Bir çocuk öfkelendiğinde “Öfkelenme.” denilebilir. Çok fazla ilgi istediğinde “Bencil olma.” uyarısıyla karşılaşabilir. Başarısız olduğunda utandırılabilir veya ağladığında güçlü olması gerektiği söylenebilir. Bu mesajların her biri çocuğun kendisiyle ilgili bazı sonuçlara ulaşmasına neden olabilir: “Öfkeli olmak kabul edilemez.” “İhtiyaçlarımı dile getirirsem sevilmem.” “Zayıflığımı göstermemeliyim.” “Her zaman iyi ve anlayışlı olmalıyım.”
“Ağlarsam toplum tarafından güçsüz kabul edilirim.”
Böylece kişi, kendisiyle özdeşleştirmek istemediği bazı özelliklerini zamanla bilinçdışının dışında bırakabilir. Jung’un gölge kavramı tam da burada önem kazanır. Gölge, yalnızca “kötü” olarak değerlendirdiğimiz özelliklerden oluşmaz. Bazen toplumun veya ailemizin onaylamadığı için bastırdığımız olumlu potansiyellerimizi de içerebilir. Örneğin sürekli uyumlu olması beklenen bir kişi, kendi sınırlarını koruma becerisini bastırabilir. Her zaman mütevazı olması öğretilen biri, başarılarını sahiplenmekten çekinebilir. Dolayısıyla gölge yalnızca öfkemizin ya da kıskançlığımızın değil, kullanmaya izin vermediğimiz gücümüzün ve olumlu potansiyellerimizin de saklandığı bir alan olabilir.
Bizi En Çok Rahatsız Edenler Neyi Anlatıyor? Gölge kavramının en dikkat çekici boyutlarından biri yansıtma mekanizmasıdır. İnsan, kendisinde kabul etmekte zorlandığı bir özelliği başka bir kişide gördüğünde ona karşı normalden çok daha güçlü bir tepki geliştirebilir. Başka bir deyişle, bazen dışarıdaki kişiye verdiğimiz tepki yalnızca onun davranışıyla değil, o davranışın bizde uyandırdığı anlamla da ilgilidir. Örneğin sürekli fedakar olmak zorunda hisseden bir kişi, kendi ihtiyaçlarını açıkça ifade eden insanları “bencil” olarak değerlendirebilir. Çünkü kendisine yıllarca izin vermediği bir davranışla karşılaşmak rahatsız edici olabilir ve bu davranışa olduğundan çok daha büyük tepkiler verebilir. Benzer şekilde, rekabetçi olduğunu kabul etmeyen bir kişi başkalarının başarılarına karşı olağandışı bir hassasiyet gösterebilir.
Fakat burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bizi rahatsız eden her özellik mutlaka bizim gölgemizin bir yansıması değildir. Bir başkasının gerçekten zarar verici davranışını fark etmek, otomatik olarak yansıtma anlamına gelmez. Gölge çalışmasının amacı da her eleştiriyi “aslında sorun bende” diyerek geçersiz kılmak değildir. Asıl soru şudur: “Bu davranış bende neden bu kadar güçlü bir duygu oluşturuyor?” Bu soru, suçluluk yaratmak için değil, kişinin kendi iç dünyasını daha yakından tanıması için sorulur.
Kusursuz Olma İhtiyacı Gölgeyi Nasıl Büyütür?
Günümüz insanının önemli sorunlarından biri yalnızca başarılı olmak değil, aynı zamanda başarılı görünmek zorunda hissetmesidir. Sosyal medya aracılığıyla insanların hayatlarının seçilmiş ve düzenlenmiş görüntülerine sürekli maruz kalıyoruz. Mutlu ilişkiler, kariyer başarıları, seyahatler, sağlıklı yaşam rutinleri ve kusursuz görünen günlük hayatlar, kişinin kendi yaşamını başkalarıyla kıyaslamasına zemin hazırlayabiliyor. Aslında bu kusursuz görünen kısım bize aynanın bir yansımasıdır; bir de aynanın görünmeyen iç kısmı mevcuttur. Böyle bir ortamda olumsuz duygular yaşamak kolayca bir başarısızlık göstergesi gibi algılanabiliyor. “Oysa öfkelenmek insani.” “Kıskanmak insani.”
“Hayal kırıklığı yaşamak insani.”
Bazen birini istememek, yorulmak, başarısız olmaktan korkmak veya yalnız kalmak istememek de insan deneyiminin parçalarıdır. Sorun çoğu zaman bu duyguların ortaya çıkması değil, kişinin onları kabul edememesiyle başlar. “Ben kıskanç biri değilim.” “Ben asla öfkelenmem.” “Ben herkesi severim.” “Benim kimseye ihtiyacım yok.”
Bu tür kesin kimlik tanımları, kişinin kendisini belirli bir imgeyle sınırlamasına neden olabilir. Oysa psikolojik bütünlük, kendimizi yalnızca hoşumuza giden özelliklerimiz üzerinden tanımlamakla değil, çelişkilerimizi de fark edebilmekle gelişir.
Gölgeyle Karşılaşmak Ne Anlama Geliyor?
Gölgeyle çalışmak, kişinin karanlık olarak gördüğü her davranışı serbest bırakması anlamına gelmez. Öfkeli olduğumuzu fark etmek, başkalarına zarar verme hakkımız olduğu anlamına gelmez. Kıskançlığımızı kabul etmek, kıskançlığın yönettiği davranışları haklı çıkarmak değildir. Bencillik eğilimimizi görmek, sınırlarımızı tamamen ortadan kaldırmamız gerektiği anlamına gelmez. Buradaki temel amaç duyguyla davranışı birbirinden ayırabilmektir. “Öfkeliyim.” diyebilmek ile “Öfkelendiğim için karşımdakini incitmeliyim.” demek aynı şey değildir. Duyguyu fark etmek, davranışı seçebilmek için kişiye bir alan açar. Jung’un bireyleşme süreciyle ilişkilendirilebilecek bu yaklaşımda amaç, kişinin kendisini tek bir ideal benlik görüntüsüne sıkıştırmak yerine daha bütünlüklü biçimde tanımasıdır.
Gölge Çalışmasına Nereden Başlanabilir?
Kişi kendi gölgesini anlamaya günlük yaşamındaki güçlü tepkilerinden başlayabilir.
- Tetikleyicilerinizi Fark Edin
Bir kişinin davranışı sizi neden bu kadar öfkelendiriyor? Aynı tür davranışlarla tekrar tekrar karşılaştığınızda benzer tepkiler veriyor musunuz? Bu sorular, otomatik tepkilerin arkasındaki kişisel anlamları keşfetmenize yardımcı olabilir. - Kendinize Yasakladığınız Duyguları Düşünün
Kendinize “Bunu hissetmemeliyim.” dediğiniz duygular hangileri? Öfke mi? Kıskançlık mı? Üzüntü mü? İhtiyaç duyma mı? - Yetersizlik hissi mi?
Bir duyguyu kabul etmek, o duygunun davranışlarımızı kontrol etmesine izin vermek anlamına gelmez. Tam tersine, fark edilen duygu üzerinde daha bilinçli hareket edebilme olanağı yaratabilir. - “Ben Böyle Biri Değilim” Cümlesini Sorgulayın
Kendimizle ilgili kullandığımız kesin ifadeler bazen keşfetmediğimiz taraflarımızı görünmez kılabilir. “Ben asla kıskanmam.” “Ben yardım istemem.” “Ben her zaman güçlü olmak zorundayım.” “Ben kimseye ihtiyaç duymam.” - Yazmak İç Dünyayı Görünür Kılabilir
Düzenli günlük tutmak, kişinin gün içinde yaşadığı yoğun duyguları geriye dönüp incelemesine yardımcı olabilir. Özellikle şu üç soru üzerinde durulabilir: Bugün beni en çok ne tetikledi? Bu olay bana kendimle ilgili ne hissettirdi? “Kendimde kabul etmekte zorlandığım ne olabilir?”
Gölgeyle Barışmak, Karanlığı Benimsemek Değildir
“Gölge” kavramı zaman zaman yanlış anlaşılabilir. Kişinin bütün bastırılmış dürtülerini ortaya çıkarmasının ve onları olduğu gibi yaşamasının psikolojik özgürlük olduğu düşünülebilir. Oysa mesele bundan oldukça farklıdır. Psikolojik olgunluk, aklımızdan geçen her şeyi gerçekleştirmek değil; içimizde olup biteni fark edip davranışlarımız konusunda seçim yapabilmektir. Öfkemizi tanıyabiliriz ama öfkenin bizi yönetmesine izin vermeyebiliriz. Kıskançlığımızı kabul edebiliriz ama kıskançlığımız nedeniyle başkasını değersizleştirmek zorunda değiliz. Kırılganlığımızı görebiliriz ama bunun bizi güçsüz yaptığına inanmak zorunda değiliz. Bu nedenle gölgeyle yüzleşmenin hedefi “daha iyi bir insan” olmak kadar, kendimiz hakkında daha dürüst bir insan olabilmektir. Çünkü insan olmak, kusursuz bir benlik yaratmak değil; kendimizin farklı parçalarıyla daha bilinçli bir ilişki kurmayı öğrenmektir.
