Son yıllarda çokça karşımıza çıkan “burnout oldum” ifadesi tam olarak neye dayanır? Gerçekten tükenmişlik mi yaşıyoruz, yoksa sadece yoğun bir dönemden mi geçiyoruz? Bu iki durum benzer belirtiler gösterse de psikolojik açıdan aynı anlama gelmez.
Günlük yaşamda yoğunluk ile tükenmişlik sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır. Oysa yoğunluk, yaşamın doğal akışı içerisinde karşılaşılabilen geçici bir sürecin parçasıdır. Buna sınav haftaları, üst üste planların denk geldiği zaman dilimleri örnek verilebilir. Yoğunluk, belirli dönemlerde artan iş yükü ve sorumluluklara bağlı olarak ortaya çıkan, genellikle geçici bir durumdur. Yoğun çalışan birey, dinlenme ve uygun çalışma koşulları sağlandığında enerjisini yeniden kazanabilir. Peki, yoğunluk ne zaman sıradan bir iş temposu olmaktan çıkar ve tükenmişliğe dönüşmeye başlar?
Bu dönüşüm yalnızca iş yükünün fazla olmasıyla değil, bireyin bu yoğun tempoyla nasıl başa çıktığıyla ilgilidir. Yaşadığı stres kronik hâle geldiğinde ve kişinin psikolojik kaynakları tükenmeye başladığında, geçici yoğunluk yerini tükenmişliğe bırakabilir. Belki de asıl soru “Ne kadar çalışıyoruz?” değil, “Çalışırken psikolojik kaynaklarımızı ne ölçüde koruyabiliyoruz?” sorusudur. Çünkü tükenmişlik, yalnızca uzun saatler çalışmanın değil, uzun süre karşılanamayan psikolojik ihtiyaçların da bir sonucudur.
Tükenmişliği daha iyi anlayabilmek için Christina Maslach’ın geliştirdiği modele bakmak faydalı olacaktır. Maslach ve Leiter’e (2016) göre tükenmişlik, işle ilişkili kronik strese verilen uzun süreli psikolojik bir tepki olup; duygusal tükenme, işe karşı sinizm (duyarsızlaşma) ve kişisel başarı hissinde azalma olmak üzere üç temel boyuttan oluşmaktadır. Bu nedenle tükenmişlik yalnızca fiziksel yorgunluk olarak değil, bireyin işe yönelik duygu, düşünce ve motivasyonunu etkileyen çok boyutlu bir sendrom olarak değerlendirilmektedir.
İlk boyut olan duygusal tükenme, bireyin kendisini fiziksel ve duygusal açıdan enerjisini kaybetmiş, yorgun ve tükenmiş hissetmesini ifade eder. Kişi güne dinlenmiş başlamasına rağmen işe gitme düşüncesiyle bile tükenmiş hissedebilir ve gün boyunca zihinsel olarak kendini toparlamakta zorlanabilir. Zamanla işe gitmek ve işe hazırlanmak bile yoğun bir çaba gerektiriyormuş gibi hissedilebilir.
İkinci boyut olan sinizm (duyarsızlaşma), bireyin yaptığı işe, çalışma arkadaşlarına veya hizmet sunduğu kişilere karşı mesafeli, ilgisiz ve olumsuz bir tutum geliştirmesiyle karakterizedir. Örneğin kişi, daha önce ilgiyle yerine getirdiği görevleri yalnızca tamamlanması gereken sorumluluklar olarak görmeye başlayabilir; iş arkadaşlarıyla iletişim kurmaktan kaçınabilir ve yaptığı işe karşı duygusal olarak uzaklaşabilir.
Üçüncü boyut olan kişisel başarı hissinde azalma ise bireyin mesleki yeterliliğini sorgulaması, kendini başarısız hissetmesi ve yaptığı işte etkili olmadığına inanmasıyla ilişkilidir (Maslach & Leiter, 2016). Örneğin kişi, olumlu geri bildirim almasına rağmen yaptığı işin yeterince değerli olmadığını düşünebilir, ne kadar çabalarsa çabalasın yeterli olmadığını hissedebilir ve zamanla mesleki yeterliliğini sorgulamaya başlayabilir.
Tükenmişlik çoğu zaman bireysel bir sorun gibi kabul edilse de, aslında çalışma koşulları, örgütsel destek ve iş ortamının yapısıyla yakından ilişkilidir. İş yükünün fazlalığı, düşük özerklik ve yeterli geri bildirimin olmaması tükenmişliğin gelişiminde önemli rol oynayan faktörler arasındadır. Bu nedenle tükenmişliği yalnızca “Daha dayanıklı ol.” mesajıyla çözmeye çalışmak yerine, çalışanların psikolojik iyi oluşunu destekleyen çalışma ortamları oluşturmak da kurumların sorumluluğudur (Maslach & Leiter, 2016).
Tükenmişliği tamamen ortadan kaldırmak her zaman mümkün olmasa da etkilerini azaltmak ve kronikleşmesini önlemek mümkündür. Bunun için bireyin dinlenmeye zaman ayırması, iş ve özel yaşam arasında sağlıklı sınırlar oluşturması, ulaşılabilir hedefler belirlemesi ve ihtiyaç duyduğunda sosyal ya da profesyonel destek almaktan çekinmemesi önemlidir. Bunun yanında yöneticilerin düzenli geri bildirim vermesi, gerçekçi iş yükü planlaması yapması ve çalışanların kendilerini ifade edebilecekleri psikolojik olarak güvenli bir çalışma ortamı oluşturması da tükenmişliği önlemede önemli rol oynar.
Sonuç olarak, her yorgunluk tükenmişlik değildir. Yoğun dönemler çalışma yaşamının doğal bir parçası olabilir; ancak uzun süre devam eden, dinlenmeyle düzelmeyen ve bireyin işine yönelik motivasyonunu, duygularını ve yeterlilik algısını olumsuz etkileyen belirtiler göz ardı edilmemelidir. Tükenmişliği yalnızca bireyin değil, aynı zamanda çalışma ortamının da şekillendirdiği çok boyutlu bir süreç olarak ele almak; hem çalışanların psikolojik iyi oluşunu hem de kurumların sürdürülebilir başarısını destekleyecektir.
Kaynakça
- Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103–111. https://doi.org/10.1002/wps.20311
