İnsan, kendisini tanımlarken genellikle görmek istediği özellikleri ön plana çıkarır. İyi kalpli, anlayışlı, yardımsever, sabırlı, başarılı ya da güçlü olmak ister. Buna karşılık kıskançlık, öfke, hırs, bencillik, rekabet duygusu veya kontrol etme isteği gibi özellikleri kendisine yakıştırmak istemez. Çünkü bunlar, çoğu zaman “iyi insan” imajımızla uyuşmaz. Oysa insan ruhu yalnızca kabul etmekten hoşlandığımız özelliklerden oluşmaz. Hepimizin içinde, kendimize ve çevremize göstermek istemediğimiz bazı yönler bulunur.
İsviçreli psikiyatrist Carl Gustav Jung, kişinin bilinçli benliğinin dışında bıraktığı ve kabul etmekte zorlandığı bu yönleri “gölge” kavramıyla açıklar. Gölge, doğrudan insanın kötü veya karanlık tarafı anlamına gelmez. Daha çok, kişinin “Ben böyle biri değilim.” diyerek bilinç alanının dışında tuttuğu özelliklerin oluşturduğu psikolojik alanı ifade eder. Bu nedenle gölge; bastırılmış duyguları, arzuları, kişilik özelliklerini ve zaman zaman kişinin kendisine bile itiraf etmekte zorlandığı ihtiyaçları barındırabilir.
Gölge Benlik Nedir?
Çocukluk döneminden itibaren birey, toplumun ve ailesinin hangi davranışları kabul edip hangilerini reddettiğini öğrenmeye başlar. Öfkelenmek ayıp olabilir, kıskanmak kötü insanlara özgü görülebilir, bencil olmak hoş karşılanmayabilir. Çocuk, kabul görebilmek ve sevilmek için bazı duygularını göstermemeyi öğrenebilir. Zaman içinde bu duygular tamamen ortadan kalkmaz; yalnızca bilincin daha az görünen bir bölümüne çekilir.
Örneğin sürekli “iyi çocuk” olması beklenen bir birey, öfkesini ifade etmeyi öğrenememiş olabilir. Yetişkinlik döneminde ise bu öfke doğrudan ortaya çıkmak yerine pasif agresif davranışlar, ani patlamalar veya sürekli bir huzursuzluk şeklinde kendisini gösterebilir. Benzer şekilde, rekabetçi olmak istemediğini düşünen bir kişi, çevresindeki insanların başarılarından rahatsız olabilir ve bu duyguyu kendisine bile itiraf etmekte zorlanabilir.
Jung’un gölge kavramı tam da burada önem kazanır. Kişi kendisinde kabul edemediği özellikleri ne kadar reddederse, bu özelliklerin bilinçdışı biçimde davranışlarını etkileme ihtimali de o kadar artabilir. Jung’un yaklaşımında gölgeyle yüzleşmek, kişinin kendisiyle ilgili görmek istemediği yönleri fark etmesini ve bunları bilinçli bir şekilde ele almasını gerektirir.
Bu açıdan bakıldığında gölge, insanın saklamak istediği bir kusurlar listesi değildir. Daha çok, kişinin kendisi hakkında görmek istemediği gerçeklerin bir yansımasıdır.
Kıskançlık, Öfke ve Hırs Neden Gölgeye Dönüşür?
Kıskançlık, öfke ve hırs toplum tarafından çoğu zaman “negatif” duygular olarak değerlendirilir. Ancak psikolojik açıdan duyguların yalnızca iyi ya da kötü olarak sınıflandırılması her zaman işlevsel değildir. Her duygu, bireye kendisiyle ilgili bir bilgi taşıyabilir.
Örneğin kıskançlık bazen “Ben neden onun sahip olduğuna sahip değilim?” sorusunu ortaya çıkarabilir. Bu soru, kişinin aslında kendi yaşamında eksikliğini hissettiği bir alanı gösterebilir. Bir arkadaşının başarısından rahatsız olmak, kişinin kendi kariyerinde ilerlemek istediğini fark etmesine neden olabilir. Burada sorun yalnızca kıskançlık duygusunun kendisi değildir; kişinin bu duyguyu kabul etmek yerine onu inkâr etmesi veya başka bir davranışın arkasına saklamasıdır.
Öfke de benzer biçimde ele alınabilir. Öfkenin altında çoğu zaman incinme, haksızlığa uğrama, hayal kırıklığı veya sınırların ihlal edilmesi gibi başka duygular bulunabilir. “Ben öfkelenmem.” diyen bir kişinin öfkesinin tamamen ortadan kalktığını düşünmek yerine, bu öfkenin nerede ve nasıl ortaya çıktığına bakmak daha anlamlı olabilir.
Hırs ise her zaman olumsuz bir özellik değildir. Başarılı olma ve kendini geliştirme isteği kişinin yaşamına yön verebilir. Ancak kişi kendisini yalnızca başarıları üzerinden değerli görmeye başladığında, hırs zamanla sürekli bir kendini kanıtlama çabasına dönüşebilir. Böyle bir durumda kişinin peşinde olduğu şey başarıdan çok, yeterli olduğunu hissetmek olabilir.
Dolayısıyla sorun, bu duyguların ortaya çıkması değil, kişinin onları tanımadan davranışlarına yön vermesine izin vermesidir.
Gölgeyi Başkalarında Görmek
Gölge kavramının ilişkiler açısından önemli bir başka boyutu da yansıtmadır. İnsan, kendisinde kabul etmek istemediği bazı özellikleri başkalarında çok daha kolay fark edebilir. Özellikle bir kişinin belirli bir davranışına karşı verdiğimiz tepkinin neden bu kadar güçlü olduğunu anlamaya çalışmak, kendi iç dünyamızla ilgili bazı ipuçları verebilir.
Örneğin sürekli bencil insanlardan şikâyet eden bir kişinin kendi ihtiyaçlarını ifade etmekte ne kadar zorlandığı düşünülebilir. Başkalarının kendisini geçmesinden yoğun biçimde rahatsız olan bir kişinin kendi başarı ihtiyacını ne ölçüde bastırdığı sorgulanabilir. Çok özgüvenli insanları sürekli “kendini beğenmiş” olarak değerlendiren bir kişinin ise kendisinin görünür olmaya ne kadar izin verdiği üzerine düşünmesi mümkün olabilir.
Elbette burada önemli bir ayrım vardır. Bir başkasının davranışından rahatsız olduğumuz her durumda bunun nedeni bizim gölgemiz değildir. İnsanlar gerçekten kırıcı, bencil veya saldırgan davranabilirler. Bu nedenle gölge kavramını her sorunun sorumluluğunu kişinin kendisine yükleyen bir açıklamaya dönüştürmemek gerekir.
Ancak bazı tepkilerimizin neden orantısız derecede güçlü olduğunu merak etmek faydalı olabilir.
“Bu insan neden beni bu kadar rahatsız ediyor?” sorusunun yanına bir soru daha eklemek, kişinin kendisiyle ilgili önemli bir farkındalık geliştirmesine yardımcı olabilir:
“Onun davranışında kendimde görmek istemediğim bir şey var mı?”
Bu sorunun cevabı her zaman evet olmayacaktır. Fakat soruyu sorabilmek bile kişinin kendi iç dünyasına daha dürüst bir şekilde bakmasını sağlayabilir.
Gölgeyle Yüzleşmek
Gölgeyle yüzleşmek, insanın içinden gelen her dürtüyü davranışa dönüştürmesi anlamına gelmez. Öfkeli olduğumuzu kabul etmek, bir başkasını kırma hakkına sahip olduğumuz anlamına gelmez. Kıskançlığımızı fark etmek, kıskandığımız kişiye zarar vermemizi meşrulaştırmaz. Hırsımızı kabul etmek ise ne pahasına olursa olsun başarılı olmamız gerektiği anlamına gelmez.
Buradaki temel fark, duyguyu kabul etmek ile davranışı onaylamanın aynı şey olmamasıdır.
Kişi önce “Şu anda kıskanıyorum.”, “Buna çok öfkelendim.” veya “Başarılı olmak benim için düşündüğümden daha önemli.” diyebildiğinde, duygusuyla arasına küçük bir mesafe koymaya başlar. Bu mesafe, duygunun kişiyi tamamen yönetmesi yerine kişinin duygusunu anlamasına olanak sağlar.
Gölgeyle çalışmak, aslında kişinin kendisine karşı daha dürüst olmasını gerektirir. “Ben böyle biri değilim.” demek yerine “Bende bunun küçük de olsa bir parçası var mı?” diye sorabilmek, psikolojik farkındalığın önemli bir göstergesidir.
Bu noktada amaç kendimizi suçlamak değil, kendimizi daha bütünlüklü bir şekilde tanımaktır.
Karanlık Tarafımızı Dönüştürmek
İnsanın bütün kişilik özelliklerini tamamen değiştirmesi mümkün değildir. Ancak fark edilmeyen ve bastırılan özellikler bilinç alanına taşındığında, kişi onları daha sağlıklı biçimde yönlendirebilir.
Örneğin öfke, sınır koyma becerisine dönüşebilir. Kıskançlık, kişinin kendi ihtiyaçlarını fark etmesine yardımcı olabilir. Hırs, yalnızca başkalarını geçmek için değil, kişinin kendi potansiyelini gerçekleştirmesi için kullanılabilir. Rekabet duygusu ise kişinin kendisi için belirlediği hedefleri daha net görmesine yardımcı olabilir.
Burada amaç gölgeyi ortadan kaldırmak değil, onun taşıdığı enerjiyi daha işlevsel bir yöne çevirmektir.
Örneğin bir insan arkadaşının başarısını kıskandığını fark ettiğinde kendisine “Ben ne kadar kötü bir insanım.” demek yerine, “Onun sahip olduğu şey bende hangi ihtiyacı uyandırıyor?” diye sorabilir. Belki daha fazla takdir edilmek istiyordur. Belki uzun zamandır ertelediği bir hedefi vardır. Belki de kendi hayatında değişmesini istediği bir şey bulunmaktadır.
Benzer şekilde, yoğun bir öfke yaşayan kişi de yalnızca öfkesini bastırmaya çalışmak yerine “Benim hangi sınırım aşıldı?” sorusunu sorabilir. Böylece öfke, kontrol edilmesi gereken bir tehdit olmaktan çıkıp kişinin kendisiyle ilgili bilgi edinmesini sağlayan bir işarete dönüşebilir.
Kendimizi Sadece İyi Yanlarımızla Tanımlamak
Belki de gölge kavramının en önemli katkılarından biri, insanın kendisini tek bir özellik üzerinden tanımlamasının ne kadar sınırlayıcı olduğunu göstermesidir.
“Ben iyi bir insanım.”
“Ben asla kıskanmam.”
“Ben çok sakinim.”
“Ben kimseyi kırmam.”
Bu cümleler olumlu görünse de kişinin kendisiyle ilgili katı bir kimlik oluşturmasına neden olabilir. Çünkü kişi kendisini “sakin insan” olarak tanımladığında, öfkelendiği bir anı kabul etmekte zorlanabilir. “Ben kıskanç değilim.” dediğinde ise kıskançlık hissettiği anı kendisinden saklamaya başlayabilir.
Oysa insanın bütün duygularıyla birlikte var olabilmesi, daha gerçekçi bir benlik algısının oluşmasına yardımcı olur.
Hem sevip hem kızabiliriz.
Hem bir başkasının başarısını takdir edip hem de onu kıskanabiliriz.
Hem yardımsever olup hem de zaman zaman yalnızca kendimizi düşünmek isteyebiliriz.
Bunların bir arada bulunması insan olmanın doğal çelişkilerinden biridir.
Psikolojik olgunluk da belki tam olarak burada başlar. Kişinin kendisini yalnızca görmek istediği haliyle değil, olduğu haliyle tanımaya çalışmasında.
Sonuç
Gölge benlik, insanın kötü tarafı değil; kendisi hakkında henüz yeterince farkındalık geliştirmediği tarafıdır. Kıskançlık, öfke, hırs, rekabet veya bencillik gibi duyguların ortaya çıkması bizi kötü bir insan yapmaz. Asıl belirleyici olan, bu duyguları nasıl ele aldığımız ve davranışlarımızı nasıl şekillendirdiğimizdir.
Kendimizde görmek istemediğimiz tarafları bastırmak kısa vadede daha güvenli hissettirebilir. Fakat bastırılan bir duygu ortadan kaybolmak zorunda değildir. Bazen ilişkilerimizde, verdiğimiz kararlarda, başkalarına yönelttiğimiz eleştirilerde veya hiç beklemediğimiz bir anda kendisini farklı bir biçimde gösterebilir.
Bu nedenle kendini tanımak yalnızca güçlü yanlarını keşfetmek değildir. Bazen kişinin kendisine “Ben neden buna bu kadar öfkelendim?”, “Neden onun başarısı beni bu kadar rahatsız etti?” veya “Neden sürekli kendimi kanıtlama ihtiyacı hissediyorum?” diye sorabilmesidir.
Gölgeyle yüzleşmek karanlığa teslim olmak değil, karanlığın nerede olduğunu bilmektir.
İnsan kendi içinde var olan her özelliği sevmek zorunda değildir. Ancak onu tanıyabilir, neden ortaya çıktığını anlamaya çalışabilir ve davranışlarını bu farkındalık doğrultusunda şekillendirebilir. Kişi kendi gölgesini tanımaya başladıkça, hem kendisine hem de başkalarına yönelik yargıları da daha gerçekçi bir hâle gelebilir.
Sonuçta amaç gölgesiz bir insan olmak değildir. Amaç, gölgemizin bizi farkında olmadan yönetmesine izin vermemektir.
Kaynakça
- Jung, C. G. (1953). Two essays on analytical psychology (R. F. C. Hull, Trans.; The Collected Works of C. G. Jung, Vol. 7). Routledge & Kegan Paul.
