“Bugün başlamam gerekiyordu ama yarın daha verimli olurum.”
Bu cümle çoğumuza oldukça tanıdık gelir. Yapılması gereken önemli bir görev varken sosyal medyada biraz daha vakit geçirmek, çalışma masasını düzenlemek, e-postaları kontrol etmek ya da “önce küçük işleri bitireyim” diyerek asıl sorumluluğu ötelemek günlük yaşamda sıkça karşılaşılan durumlardır. Çoğu zaman bu davranış tembellik olarak değerlendirilse de psikoloji alanındaki araştırmalar, ertelemenin bundan çok daha karmaşık bir süreç olduğunu göstermektedir.
Erteleme davranışı, yapılması gereken önemli ve öncelikli bir işi bilerek geciktirirken, onun yerine daha az önemli ya da daha keyif veren başka faaliyetlere yönelmektir. Bu davranış kısa süreli bir rahatlama sağlasa da zamanla biriken sorumluluklar, artan stres ve suçluluk duygusu nedeniyle kişinin yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir.
Burada önemli olan nokta, herkesin zaman zaman bir işi ertelemesinin oldukça insani olmasıdır. Sorun, ertelemenin alışkanlık haline gelmesi ve kişinin akademik, mesleki ya da sosyal yaşamını olumsuz etkilemeye başlamasıdır.
Peki, neden erteliyoruz?
Uzun yıllar boyunca ertelemenin temel nedeninin yetersiz zaman yönetimi olduğu düşünülmüştür. Günümüzde ise birçok araştırma, ertelemenin esas olarak bir duygu düzenleme problemi olduğunu ortaya koymaktadır. Kişi çoğu zaman yaptığı işi değil, o işin kendisinde uyandırdığı olumsuz duyguları ertelemektedir.
Başarısız olma korkusu, eleştirilme endişesi, yetersizlik hissi, belirsizlik, kaygı ya da utanç gibi duygular, yapılması gereken işi zihinde tehdit olarak algılatabilir. Beyin ise bu rahatsız edici duygulardan uzaklaşabilmek için kısa vadede rahatlatıcı alternatiflere yönelir. Telefonla ilgilenmek, dizi izlemek, uyumak ya da önemsiz görünen başka işlerle meşgul olmak o an için kişiyi rahatlatır. Ancak ertelenen görev ortadan kalkmaz; yalnızca geleceğe taşınır. Böylece kısa süreli rahatlamanın yerini daha yoğun stres ve suçluluk duygusu almaya başlar.
Erteleme davranışının en sık görülen nedenlerinden biri mükemmeliyetçiliktir. Mükemmeliyetçi bireyler çoğu zaman bir işi ancak kusursuz yapabileceklerine inandıklarında başlamayı tercih ederler. Beklentiler gerçekçi olmayınca da işe başlamanın kendisi zorlaşır. “Mükemmel olmayacaksa hiç yapmayayım.” düşüncesi zamanla ertelemenin en güçlü tetikleyicilerinden biri haline gelir.
Oysa gelişim, kusursuz bir başlangıçtan değil, küçük ve sürdürülebilir adımlardan oluşur. Bir çalışmanın ilk taslağı mükemmel olmak zorunda değildir; önemli olan süreci başlatabilmektir. Çünkü çoğu zaman motivasyon başlamanın sonucu olarak ortaya çıkar, ön koşulu değildir.
Ertelemenin arkasında yalnızca mükemmeliyetçilik bulunmaz. Başarısız olma korkusu da önemli etkenlerden biridir. Bazı bireyler başarısız olabileceklerini düşündükleri için işe başlamayı geciktirirler. Böylece başarısızlıkla yüzleşmek yerine, hiç denememiş olmanın geçici güvenliğine sığınırlar. Kısa vadede koruyucu görünen bu strateji, uzun vadede kişinin potansiyelini gerçekleştirmesini engelleyebilir.
Bazı kişiler için ise erteleme, kontrol edilme hissine karşı geliştirilen bilinç dışı bir tepki olabilir. Yapılması gereken bir görev dışarıdan zorunluluk olarak algılandığında, kişi kendi karar verme özgürlüğünü koruma isteğiyle işi geciktirebilir. Bunun yanında, keyif veren etkinlikleri kaçırma korkusu ya da mevcut enerjiyi koruma düşüncesi de erteleme davranışını besleyen etkenler arasında yer alabilir.
Son yıllarda yapılan nörobilim araştırmaları, erteleme davranışının yalnızca psikolojik değil, nörobiyolojik yönleri de olabileceğini göstermektedir. Özellikle uzun vadeli planlama, dürtü kontrolü ve karar verme süreçlerinde görev alan prefrontal korteks ile anlık haz arayışında etkili olan limbik sistem arasında sürekli bir denge kurulmaya çalışılır. Limbik sistem kişiyi kısa vadede rahatlatacak seçeneklere yöneltirken, prefrontal korteks uzun vadeli hedefleri sürdürmeye çalışır. Erteleme davranışı sırasında çoğu zaman kısa vadeli rahatlama baskın gelir.
Ertelemenin psikolojik sonuçları da oldukça önemlidir. Ertelenen işler biriktikçe zaman baskısı artar. Kişi çoğu zaman görevini son ana bırakır ve yüksek stres altında tamamlamak zorunda kalır. Yoğun stres ise dikkat, odaklanma ve problem çözme becerilerini olumsuz etkileyebilir. Bunun sonucunda ortaya çıkan performans çoğu zaman kişinin gerçek potansiyelini yansıtmaz. Bu durum tekrar yaşandıkça kişi kendisini daha yetersiz hisseder ve erteleme döngüsü giderek güçlenir.
Araştırmalar ayrıca kronik ertelemenin depresyon, anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi bazı psikolojik sorunlarla birlikte daha sık görülebildiğini göstermektedir. Elbette her erteleme davranışı bir psikolojik rahatsızlığa işaret etmez; ancak erteleme kişinin yaşamını belirgin biçimde etkilemeye başladığında profesyonel destek almak faydalı olabilir.
Erteleme davranışını değiştirebilmek için öncelikle kendimizi “tembel” olarak etiketlemek yerine hangi duygudan kaçındığımızı fark etmeye çalışmak önemlidir. Çünkü çoğu zaman ertelenen şey işin kendisi değil, o iş sırasında hissedilecek kaygı, başarısızlık korkusu ya da yetersizlik duygusudur.
Bu noktada büyük hedefleri daha küçük ve yönetilebilir adımlara bölmek oldukça etkili olabilir. Bir projeyi tamamlamaya odaklanmak yerine yalnızca ilk beş dakikayı planlamak, yalnızca ilk paragrafı yazmak ya da ilk telefon görüşmesini yapmak, beynin tehdit algısını azaltabilir. Başlamak çoğu zaman devam etmenin en zor kısmıdır. Harekete geçildikten sonra motivasyonun kendiliğinden arttığı sıkça gözlemlenir.
Bunun yanında kişinin o an yaşadığı duyguyu fark edip isimlendirmesi de faydalı olabilir. “Şu anda gerçekten ne hissediyorum?” sorusu bazen erteleme davranışının altında yatan nedeni görünür hale getirebilir. Duyguyu bastırmak yerine onun varlığını kabul edebilmek, kaçınma davranışını azaltmada önemli bir adımdır.
Sonuç olarak erteleme davranışı, çoğu zaman düşünüldüğü gibi irade eksikliği ya da tembellikten ibaret değildir. Bu davranış; düşüncelerimizi, duygularımızı, motivasyonumuzu ve beynimizin çalışma biçimini içine alan çok boyutlu bir süreçtir. Kendimize daha anlayışlı yaklaşmak, mükemmel olmayı beklemek yerine ilerlemeye odaklanmak ve küçük adımlarla harekete geçmek bu döngüyü kırmanın en etkili yollarından biridir.
Belki de ihtiyacımız olan şey, kusursuz bir başlangıç yapmak değil; bütün belirsizliklere rağmen ilk adımı atabilme cesaretini gösterebilmektir.